Repùbrica de Zena

(Rendirissou da Repubbrica de Zena)
ZE
Quésta pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
AcLiBr.jpg

A Grafîa adeuviâ a l'é quélla de l'Académia Ligùstica do Brénno

Repùbrica de Zêna
Res Publica Genuensis
Flag of Genoa.svg Coat of arms of Republic of Genoa.svg
Repubblica di Genova.png
Nómme compléto Comûne de Zêna (1096-1528)
Serenìscima Repùbrica de Zêna
Nómme ofiçiâ Compagna Communis Ianuensis
Res Publica Ianuensis
Léngoe ofiçiæ nisciùnn-a. I àtti ofiçiâli vegnivan scrîti in zenéize, latìn e italiàn.
Léngoe parlæ lìgure, còrso, grêgo e âtre
Inno naçionâle Bàsso de Zêna (ìnno de raprezentansa)
Capitâle Zêna
Âtre capitâli {{{atre capitali}}}
Dipendense Còrscica, Giudicato de Torres (1259-1325)
Politiga
Forma de Stato {{{forma de stato}}}
Forma de Governo Repùbrica oligarchiga
{{{cappi de stato}}} {{{elenco dei cappi de stato}}}
{{{cappi de governo}}} {{{elenco dei cappi de governo}}}
Òrgani deliberatîvi {{{organi}}}
Stöia
Nascita 1096 (elevaçión de Zêna a lìbero comùn)
Caoza Nàscita de Repùbliche Mainæ
Fin 1797
Caoza Conquista do Napolion Bonaparte
Geögrafîa e Economîa
Teritöio originale {{{teritöionascita}}}
Màscima estenxón {{{mascima estenxon}}}
Popolaçión 600.000 into XVI secolo
Monæa Frànco Zenéize (Lira Zeneize)

A Repùbrica de Zêna (in latin: Res Publica Genuensis ò Ianuensis; in italian: Repubblica di Genova), conosciûa fin a-o 1528 cómme Comûne de Zêna (in latin: Compagna Communis Ianuensis) e da-o 1580 cómme Serenìscima Repùbrica de Zêna, a l'è stæta pe setteçento anni unn-a naçión sovrann-a e indipendente de l'Euròpa, che con alterne fortùnn-e a l'à segnòu a stöia do continénte. Réizase indipendente into 1096 (co-o seu primmo duxe e poæ da patria Scimon Boccaneigra), a Repùbrica a l'aiva dovûo combàtte cóntra Pisa e Veneçia e a s'êa espansa in tùtto o Mâ Mediterànio.

Teritöi conquistæ

 
Colònie e bâze zenéixi

A Repùblica de Zêna, inta stöia, a l'à esteizo o seu domìnio diretto in sci segoénti teritöi: Liguria e çèrte zöne vixinn-e (tra e quæ in particolâ l'Otrazovo), a Còrscica, Gorgonn-a, Cravæa, Çipro, Scîo ò Chîo, Samo, Galata ò Pêra a Costantinopoli, Sebastopoli, Cénbalo, Soldaia e Caffa in Crimea, Moncastro ò Maurocastro into Mâ Neigro, Tann- a into Mâ Magiô (ancheu dîto Mâ d'Azov) e Tabarca in Tunixia.

A prìmma Croxâ a l’à portòu i Zenéixi into céntro do Móndo, dónde se dȇve a lô a conquìsta de Geruzalèmme (Præpotens Genuensium præsidium), dónde acquìstan colònie e mercoéi, dónde incàscian richésse straordinâie. Dòppo a vitöia da Melòria in sce Pîza e quélla de Córsola in sce Venéçia, o Mâ Néigro o l’é praticaménte in lâgo zenéize! A Crôxe de Sàn Zòrzo a dòmina in sciô Mâ Mediterànio, e o Bànco de Sàn Zòrzo o l’ariviâ a manezâ ’n patrimònio asæ ciù grànde de quéllo de ciù inportànti cazàdde ouropȇe, che a-o Bànco domandiàn de spésso palànche e agiùtti. Asestâ in mòddo segûo in scî mónti a-e sò spàlle e lóngo e dôe Rivȇe, tra Mónego e Pòrtovénere, Zȇna a da a-o sò domìnio de tæra a fórma da Región che conoscémmo ancheu. E sò colònie, i sò contàtti inte tùtto o móndo, e sò rótte mercantîli ghe dàn quélla richéssa e quélle conpeténse che restiàn inta stöia scinn’a-a ancheu. I fæti stòrichi internaçionâli e o dovéi çercâ nȇuvi mercoéi comerciâli pòrtan i Zenéixi fȇua da-i lìmiti cazænghi do Mediterànio. Són in Cìnn-a, a-a córte di Móngoli, són a-e Canâie e a-o Càppo Vèrde, costézan l’Àfrica vèrso sùd: sorvetùtto són in Spàgna de dónde partiâ o sò çitadìn ciù famôzo pe andâ a çerca de ’na rótta nȇuva pe-e Ìndie, e in càngio o descreuviâ in Nȇuvo Móndo: l'América.

Stöia

A Repùblica de Sàn Zòrzo

A prìmma Croxâ o l’à portòu i Zenéixi into céntro do Móndo, dónde se dȇve a lô a conquìsta de Geruzalèmme (Præpotens Genuensium præsidium), dónde acquistàn colònie e mercoéi, dónde incàscian richésse straordinâie. Dòppo a vitöia da Melòria in sce Pîza, quélla de Córsola in sce Venéçia, o Mâ Néigro o l’é praticamente in lâgo zenéize. A Crôxe de Sàn Zòrzo a dòmina in sciô Mâ Mediterànio, e o Bànco de Sàn Zòrzo o l’ariviâ a manezâ ’n patrimònio asæ ciù grànde de quéllo de ciù inportànti cazàdde ouropȇe, che a-o Bànco domandiàn de spésso palànche e agiùtti. Asestâ in mòddo segûo in scî mónti a-e sò spàlle e lóngo e dôe Rivȇe, tra Mónego e Pòrtovénere, Zȇna a da a-o sò domìnio de tæra a fórma da Región che conoscémmo ancheu. E sò colònie, i sò contàtti inte tùtto o móndo, e sò rótte mercantîli ghe dàn quélla richéssa e quélle conpeténse che restiàn inta stöia scinn’a-a ancheu. I fæti stòrichi internaçionâli e o dovéi çercâ nȇuvi mercoéi comerciâli pòrtan i Zenéixi fȇua da-i lìmiti cazænghi do Mediterànio. Són in Cìnn-a a-a córte di Móngoli, són a-e Canâie e a-o Càppo Vèrde, costézan l’Àfrica vèrso sùd: sorvetùtto són in Spàgna de dónde partiâ o sò çitadìn ciù famôzo pe andâ a scrovî ’na rótta nȇuva pe-e Ìndie, e in càngio o descreuviâ in Nȇuvo Móndo.

 
L'espansción da Repùblica de Zêna into Mâ Mediterànio

O Sécolo di Zenéixi

I rapòrti fra Zȇna e a Penîzoa Ibérica àn ’na sòlida tradiçión ch’a coménsa co-a liberaçión da çitæ de Tortôza da-i Môi da pàrte di zenéixi (1148), a pàssa atravèrso i rapòrti co-o Pòrtogàllo do rè Gioâne I e, in particolâre, co-a famìggia Zenéize Pesàgno (costrutoî de bàrchi e navegànti) pe arivâ a quéllo ch’o vȇgne ciamòu in spagnòllo “El siglo de los genoveses” (o Sécolo di Zenéixi) conpréizo a fȇa goæra ch’a l’à vìsto o prevaléi di Aragonéixi into domìnio do Mediterànio Òcidentâle e in Sardégna. O no l’é ’n câxo chò-u Cristòffa Colónbo o foîse in Spàgna. E o no l’é ’n câxo che i Zenéixi, di quæ ciù de ’n tèrzo o vivéiva in Spàgna, da ste sò bâze, spécce da Sevìggia, manezésan i tràfeghi richìscimi che ne vegnîvan da-i teritöi do Nȇuvo Móndo che i spagnòlli stâvan conquistàndo. Pèrso o Mâ Néigro e e colònie into Levànte a caxón di Tùrchi, i Zenéixi àn capîo ch’aviéivan dovûo spostâ de 180° i sò interèsci comerciâli, gjâ i éuggi da Levànte a Ponènte cómme avéiva fæto o Colónbo e, in càngio, sostitoî e spéçie con l’argénto che, se dîva, o nascéiva in América, o luxîva a Sevìggia ma o finîva asoteròu a Zȇna. O scìnbolo de sto procèsso chi o l’à nómme Andrîa Döia, Poæ da Pàtria zenéize, òmmo de fidùccia de l’inperatô Càrlo V, ch’o l’à saciûo zugâ con quésto gròsso flùsso econòmico e o l’à dæto a-a Repùblica risòrse econòmiche e strutûe polìtiche che són duæ scinn’a-a Napolión.


O declìn scinn’a Napolión

A Repùblica, inadàtta a zugâ ’na sò polìtica èstera, a vîve sciorbîa inte l’òrbita spagnòlla e a ne gestìsce e finànse pe ’n lóngo perîodo, a-o mànco scìnn-a quànde gh’é quarcösa da aministrâ. Ma e richésse spagnòlle, coscì cómme a sò poténsa, vàn amermàndo e pe l’Inpȇro Ibérico, atacòu da l’Olànda e da l’Inghiltæra, Zȇna a no sèrve ciù e a vȇgne mìssa da pàrte. Sénsa l’agiùtto spagnòllo, a Repùblica Oligàrchica a rèsta izolâ, asfìtica e esclûza da-i tràfeghi inportànti; a proviâ a fâ ’na spediçión inte l’Indonézia pe çercâ ’n âtro futûro, ma o tentatîvo o vȇgne fermòu da-i Olandéixi. Into Mediterànio a prezénsa di Barberéschi e l’incapaçitæ de poéli conbàtili, i tràfeghi che no réndan ciù perché òua tùtto gîa vèrso l’Atlàntico, i mercoéi de lóngo ciù pövei fàn in mòddo chi-â prezénsa zenéize a no l’é che l’ónbra de quéllo ch’a l’ȇa ’na vòtta. Pe de ciù, a Repùblica a se dȇve difénde da-i Françéixi a-i quæ a l’é costréita a cȇde a Còrscica, e da-i Piemontéixi che vȇuan a región pe poéi avéi ’n avertûa in sciô mâ. A Repùblica de Sàn Zòrzo a no l’é bónn-a a renovâse e a pàssa coscì i ùrtimi ténpi da sò stöia a difénde a sò indipendénsa da-i Savöia e a conbàtte pe tòcchi picìn da sò tæra con nómmi famôxi de marchezâti e principâti ma pövei e picìn cómme mandìlli. A nìnte sèrvan fæti cómme quélli do Balìlla se no sôlo cómme inùtili prȇuve d’òrghéuggio. In sciâ fìn arîva o Napolión ch’o scancèlla tùtto, o a trasfórma in Repùblica Lìgure pe pöi anétila a-a Frànsa. Pe ’n schèrso do destìn, a scancelâ l’ùrtima de Repùbliche Marén o l’é stæto un ch’o poéiva beniscìmo ȇse ’n sò fìggio: de fæti a Còrscica a l’é stæta vendûa a-i Françéixi l’ànno prìmma da nàscita do Napolión che coscì o l’é nasciûo françéize.

Da-i Annali do Gostìn Giustiniàn (1424) in scî posediménti zenéixi

O fæto l’é che Zêna inte quélli ténpi a fâva, e a frequentâva asæ o tràfego de mercançie into levànte, e a posedéiva in sce l’îzoa de Cîpro a çitæ de Famagósta, a posedéiva l’îzoa de Scîo, e a çitæ de Pêra, e into Mâ Pòntico (Mâ Néigro) ò sæ into pónto Eosîno ciamòu da-a génte Mâ Magiô a posedéiva a tæra ciamâ Samàstro, ch’a l’é inte l’Anatòlia, inte quélla pàrte che i Latìn ciàman Pònto e Bitìnia, e da-arénte a-o sciùmme Parthémio ciamòu da-i antîghi Amìstris, a posedéiva inta Tàorica Chersonésso (a Crimêa), che quélli vegnûi dòppo àn ciamòu Tartàia e Gazàia, o Cébalo, Soldàia, Càffa, e a Gòthia (Dâcia), ch’o l’é o pàize abitòu, segóndo quéllo che dîxe i abitànti mæximi ò sæ quéllo che rèsta de l’ezèrcito chò-u Gofrêdo de Bogión o l’à portòu in Tæra Sànta, e o parlâ da génte de Gòthia o gh’à ancón de scimilitùdini co-a léngoa françéize, e inta Palùdde Meòtide (Meòçia), ò sæ into mâ da Tària a posedéiva a tæra de Tànn-a da-arénte a-a fôxe do sciùmme Tànai, ch’o l’é quéllo ch’o fa da confìn fra l’Àzia e l’Ouröpa. E inta tæra ciamâ o Cöpa, inte quélla palùdde ascì, a gh’avéiva giurisdiçión, e inte tùtte e sorvedîte tære a sò presénsa a l’êa asæ grànde, cómme féugge de l’èrbo ch’a l’êa a Repùblica, e se trafegâva ascì in Scinöpi (Scinöpe), in Trapezónda (Trebizónda), in Savastòpoli (Sebastòpoli), e into Bòsforo, e co-i Scignôri de quélli pòsti a Repùblica a gh’avéiva inportànti acòrdi, e dapertùtto a ghe mandâva Cónsoli, scrivén, e âtri ofiçiâli.

Vôxe corelæ

Colegaménti esterni

Contròllo de outoritæVIAF (EN142696729 · GND (DE5099507-8 · BNF (FRcb11931556q (data) · WorldCat Identities (EN142696729