Repùbrica de Zena

antîgo stâto lìgure
(Rendirissou da Repubbrica de Zena)
ZE
Quésta pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
AcLiBr.jpg

A Grafîa adeuviâ a l'é quélla de l'Académia Ligùstica do Brénno

Repùbrica de Zêna
Res Publica Ianuensis
Flag of Genoa.svg Coat of arms of Republic of Genoa.svg
Repubblica di Genova.png
Nómme compléto Comûne de Zêna (1096-1528)
Serenìscima Repùbrica de Zêna
Nómme ofiçiâ Compagna Communis Ianuensis (1096-1528)
Res Publica Ianuensis
Léngoe ofiçiæ Nisciùnn-a. I àtti ofiçiâli vegnivan scrîti in zenéize, latìn e italiàn.
Léngoe parlæ Lìgure, Còrso, Grêgo e âtre
Inno naçionâle Bàsso de Zêna (ìnno de raprezentansa)
Capitâle Zêna
Âtre capitâli Nisciùnn-a
Dipendense Còrscica, Giudicato de Torres (1259-1325)
Politiga
Forma de Stato Repùbrica
Forma de Governo Repùbrica oligarchiga
Dûxe 184 Dûxi de Zêna
{{{cappi de governo}}} {{{elenco dei cappi de governo}}}
Òrgani deliberatîvi Gràn Conséggio e Consegétto (da-o 1528)
Stöia
Nascita 1096
Caoza Elevaçión de Zêna a lìbero comùn
Fin 1797
Caoza Conquista do Napolion Bonaparte
Geögrafîa e Economîa
Teritöio originale Liguria
Màscima estenxón 14 000 km² into XVI sécolo
Popolaçión 600.000 into XVI secolo
Monæa Frànco Zenéize (Lira Zeneize)

A Repùbrica de Zêna (in latìn: Res Publica Genuensis ò Ianuensis; in italiàn: Repubblica di Genova), conosciûa fin a-o 1528 cómme Comûne de Zêna (in latìn: Compagna Communis Ianuensis) e da-o 1580 cómme Serenìscima Repùbrica de Zêna, a l'è stæta pe setteçento anni unn-a naçión sovrann-a e indipendente de l'Euròpa, che con alterne fortùnn-e a l'à segnòu a stöia do continénte. Réizase indipendente into 1096 (co-o sò primmo dûxe e poæ da pàtria Scimon Boccaneigra), a Repùbrica a l'aiva dovûo combàtte cóntra Pisa e Veneçia e a s'êa espansa in tùtto o Mâ Mediterànio.

Teritöi conquistæ

 
Colònie e bâze zenéixi

A Repùblica de Zêna, inta stöia, a l'à esteizo o sò domìnio diretto in sci segoénti teritöi: Liguria e çèrte zöne vixinn-e (tra e quæ in particolâ l'Otrazovo), a Còrscica, Gorgonn-a, Cravæa, Çipro, Scîo ò Chîo, Samo, Galata ò Pêra a Costantinopoli, Sebastopoli, Cénbalo, Soldaia e Caffa in Crimea, Moncastro ò Maurocastro into Mâ Neigro, Tann- a into Mâ Magiô (ancheu dîto Mâ d'Azov) e Tabarca in Tunixia.

A prìmma Croxâ a l’à portòu i Zenéixi into céntro do Móndo, dónde se dȇve a lô a conquìsta de Geruzalèmme (Præpotens Genuensium præsidium), dónde acquìstan colònie e mercoéi, dónde incàscian richésse straordinâie. Dòppo a vitöia da Melòria in sce Pîza e quélla de Córsola in sce Venéçia, o Mâ Néigro o l’é praticaménte in lâgo zenéize! A Crôxe de Sàn Zòrzo a dòmina in sciô Mâ Mediterànio, e o Bànco de Sàn Zòrzo o l’ariviâ a manezâ ’n patrimònio asæ ciù grànde de quéllo de ciù inportànti cazàdde ouropȇe, che a-o Bànco domandiàn de spésso palànche e agiùtti. Asestâ in mòddo segûo in scî mónti a-e sò spàlle e lóngo e dôe Rivȇe, tra Mónego e Pòrtovénere, Zȇna a da a-o sò domìnio de tæra a fórma da Región che conoscémmo ancheu. E sò colònie, i sò contàtti inte tùtto o móndo, e sò rótte mercantîli ghe dàn quélla richéssa e quélle conpeténse che restiàn inta stöia scinn’a-a ancheu. I fæti stòrichi internaçionâli e o dovéi çercâ nȇuvi mercoéi comerciâli pòrtan i Zenéixi fȇua da-i lìmiti cazænghi do Mediterànio. Són in Cìnn-a, a-a córte di Móngoli, són a-e Canâie e a-o Càppo Vèrde, costézan l’Àfrica vèrso sùd: sorvetùtto són in Spàgna de dónde partiâ o sò çitadìn ciù famôzo pe andâ a çerca de ’na rótta nȇuva pe-e Ìndie, e in càngio o descreuviâ in Nȇuvo Móndo: l'América.

Stöia

A Repùblica de Sàn Zòrzo

A prìmma Croxâ o l’à portòu i Zenéixi into céntro do Móndo, dónde se dȇve a lô a conquìsta de Geruzalèmme (Præpotens Genuensium præsidium), dónde acquistàn colònie e mercoéi, dónde incàscian richésse straordinâie. Dòppo a vitöia da Melòria in sce Pîza, quélla de Córsola in sce Venéçia, o Mâ Néigro o l’é praticamente in lâgo zenéize. A Crôxe de Sàn Zòrzo a dòmina in sciô Mâ Mediterànio, e o Bànco de Sàn Zòrzo o l’ariviâ a manezâ ’n patrimònio asæ ciù grànde de quéllo de ciù inportànti cazàdde ouropȇe, che a-o Bànco domandiàn de spésso palànche e agiùtti. Asestâ in mòddo segûo in scî mónti a-e sò spàlle e lóngo e dôe Rivȇe, tra Mónego e Pòrtovénere, Zȇna a da a-o sò domìnio de tæra a fórma da Región che conoscémmo ancheu. E sò colònie, i sò contàtti inte tùtto o móndo, e sò rótte mercantîli ghe dàn quélla richéssa e quélle conpeténse che restiàn inta stöia scinn’a-a ancheu. I fæti stòrichi internaçionâli e o dovéi çercâ nȇuvi mercoéi comerciâli pòrtan i Zenéixi fȇua da-i lìmiti cazænghi do Mediterànio. Són in Cìnn-a a-a córte di Móngoli, són a-e Canâie e a-o Càppo Vèrde, costézan l’Àfrica vèrso sùd: sorvetùtto són in Spàgna de dónde partiâ o sò çitadìn ciù famôzo pe andâ a scrovî ’na rótta nȇuva pe-e Ìndie, e in càngio o descreuviâ in Nȇuvo Móndo.

 
L'espansción da Repùblica de Zêna into Mâ Mediterànio

O Sécolo di Zenéixi

I rapòrti fra Zȇna e a Penîzoa Ibérica àn ’na sòlida tradiçión ch’a coménsa co-a liberaçión da çitæ de Tortôza da-i Môi da pàrte di zenéixi (1148), a pàssa atravèrso i rapòrti co-o Pòrtogàllo do rè Gioâne I e, in particolâre, co-a famìggia Zenéize Pesàgno (costrutoî de bàrchi e navegànti) pe arivâ a quéllo ch’o vȇgne ciamòu in spagnòllo “El siglo de los genoveses” (o Sécolo di Zenéixi) conpréizo a fȇa goæra ch’a l’à vìsto o prevaléi di Aragonéixi into domìnio do Mediterànio Òcidentâle e in Sardégna.

O no l'é 'n câxo chò-u Cristòffa Colónbo o foîse in Spàgna. E o no l'é 'n câxo che i Zenéixi, di quæ ciù de ’n tèrzo o vivéiva in Spàgna, da ste sò bâze, spécce da Sevìggia, manezésan i tràfeghi richìscimi che ne vegnîvan da-i teritöi do Nȇuvo Móndo che i spagnòlli stâvan conquistàndo. Pèrso o Mâ Néigro e e colònie into Levànte a caxón di Tùrchi, i Zenéixi àn capîo ch'aviéivan dovûo spostâ de 180° i sò interèsci comerciâli, gjâ i éuggi da Levànte a Ponènte cómme avéiva fæto o Colónbo e, in càngio, sostitoî e spéçie con l’argénto che, se dîva, o nascéiva in América, o luxîva a Sevìggia ma o finîva asoteròu a Zȇna.

O scìnbolo de sto procèsso chi o l'à nómme Andrîa Döia, Poæ da Pàtria zenéize, òmmo de fidùccia de l'inperatô Càrlo V, ch'o l'à saciûo zugâ con quésto gròsso flùsso econòmico e o l'à dæto a-a Repùblica risòrse econòmiche e strutûe polìtiche che són duæ scinn'a-a Napolión.

O declìn scinn’a Napolión

A Repùblica, inadàtta a zugâ ’na sò polìtica èstera, a vîve sciorbîa inte l’òrbita spagnòlla e a ne gestìsce e finànse pe ’n lóngo perîodo, a-o mànco scìnn-a quànde gh’é quarcösa da aministrâ. Ma e richésse spagnòlle, coscì cómme a sò poténsa, vàn amermàndo e pe l’Inpȇro Ibérico, atacòu da l’Olànda e da l’Inghiltæra, Zȇna a no sèrve ciù e a vȇgne mìssa da pàrte. Sénsa l’agiùtto spagnòllo, a Repùblica Oligàrchica a rèsta izolâ, asfìtica e esclûza da-i tràfeghi inportànti; a proviâ a fâ ’na spediçión inte l’Indonézia pe çercâ ’n âtro futûro, ma o tentatîvo o vȇgne fermòu da-i Olandéixi. Into Mediterànio a prezénsa di Barberéschi e l’incapaçitæ de poéli conbàtili, i tràfeghi che no réndan ciù perché òua tùtto gîa vèrso l’Atlàntico, i mercoéi de lóngo ciù pövei fàn in mòddo chi-â prezénsa zenéize a no l’é che l’ónbra de quéllo ch’a l’ȇa ’na vòtta. Pe de ciù, a Repùblica a se dȇve difénde da-i Françéixi a-i quæ a l’é costréita a cȇde a Còrscica, e da-i Piemontéixi che vȇuan a región pe poéi avéi ’n avertûa in sciô mâ. A Repùblica de Sàn Zòrzo a no l’é bónn-a a renovâse e a pàssa coscì i ùrtimi ténpi da sò stöia a difénde a sò indipendénsa da-i Savöia e a conbàtte pe tòcchi picìn da sò tæra con nómmi famôxi de marchezâti e principâti ma pövei e picìn cómme mandìlli. A nìnte sèrvan fæti cómme quélli do Balìlla se no sôlo cómme inùtili prȇuve d’òrghéuggio. In sciâ fìn arîva o Napolión ch’o scancèlla tùtto, o a trasfórma in Repùblica Lìgure pe pöi anétila a-a Frànsa. Pe ’n schèrso do destìn, a scancelâ l’ùrtima de Repùbliche Marén o l’é stæto un ch’o poéiva beniscìmo ȇse ’n sò fìggio: de fæti a Còrscica a l’é stæta vendûa a-i Françéixi l’ànno prìmma da nàscita do Napolión che coscì o l’é nasciûo françéize.

Govèrno

Fórme de govèrno

 O mæximo argoménto in detàggio: Cónsoli da Compagna Communis, Poistæ da Compagna Communis e Duxi de Zena.
 
Bùsto dedicòu a Caffao, conservòu a-a Vilétta Di Negro.

A stöia de Zêna e da sò repùblica a pœ êse ricostroîa atravèrso i anâli do Càfaro (do XI sécolo) e di outoî sucesîvi che àn prosegoîo o racónto. Gràçie a quésta òpia o l'è poscìbile andâ aprêuvo a l'evoluçión no sôlo da Repùblica ma da sò fórma de govèrno ascì[1]. Ina ciæa descriçión de cómme i contenporàni percepìvan a particolâ fórma d'òrganizaçión do stâto zenéize a l'è quélla scrîta da Mattê Senarga (dûxe da-o 1595 a-o 1597) into sò Discórso in sciâ çitæ e a Repùblica de Zêna[2]:

«O no l'apartegne a nisciùn di tréi govèrni boîn, ni a-i tréi gràmmi, notæ da Aristotele, benscì o l'è 'n amàlgama de quésti; a no l'è 'na democraçîa inte nisciùnn-a manêa, zaché o pòpolo o no ghe governa; a no l'è aristocraçîa, zaché tùtti i ascrîti, òscîa i ottimati, ghe governàn; licénsa no se pœ ciamâ zaché do pòpolo se fa sevêra giustìçia»

Da-o pónto de vìsta da fórma de govèrno, a stöia da repùblica zenéize a vêgne divîza inti çìnque segoénti perîodi:

  • Perîodo di Cónsoli: a fórma ciù "democràtica"; a l'iniçia co l'efetîvo consegoiménto de l'indipendénsa e l'instituçión da Compagna Communis into 1099.
  • Perîodo di Poistæ: pasàggio divegnûo necesâio aprêuvo a-a crescénte instabilitæ da prìmma fórma da Repùblica; o segna a fìn do govèrno "democràtico".
  • Perîodo di Capitàni do pòpolo: pasàggio òbligòu aprêuvo a 'na nêuva fâze de instabilitæ dovûa a-e lòtte tra i schieraménti di ranpìn e di mascheræ.
  • Perîodo di Dûxi a vìtta: o coincìdde co-o sécolo de màscimo splendô da Repùblica, scibén ch'o ségge stæto 'n govèrno ciù outoritâio di âtri.
  • Perîodo di Dûxi con dignitæ bienâle: l'ùrtimo da stöia da Repùblica indipendénte, inte quésti ànni s'êa consolidòu 'na fórma de govèrno aristocràtica.
 
Scimón Bóccanéigra, o prìmmo dûxe co dignitæ a vìtta.

De ciù, pe tùtta a sò stöia, inta Repùblica a gh'è stæta a tradiçión che o clêro o no poéiva ricrovî càreghe pùbliche[3]. In particolâ e tàppe de l'evoluçión do Stâto zenéize, segóndo a fórma de govèrno adotâ, són e segoénti.

Perîodo Fórma de govèrno Anotaçioîn
1099-1129 Cónsoli avéivan e càreghe do Stâto e di Placiti
1130-1216 Poistæ e/ò Cónsoli di Placiti càreghe separæ
1217-1311 Podestà, Capitànio ò Capitàni do pòpolo
1311-1314 Vicâi de l'inpeatô Rìcco VII
1314-1317 Poistæ l'ùrtimo Poistæ no zenéize o l'è Zambellino di Bernardo, de Bréscia
1317-1318 Doî capitàni do pòpolo diarchîa
1318-1335 Vicâi do rè Bèrto de Nàpoli
1335-1339 Doî capitàni do pòpolo diarchîa
1339-1528 Dûxi con dignitæ a vìtta o prìmmo o l'è stæto Scimón Bóccanéigra
1528-1797 Dûxi con dignitæ bienâle o prìmmo o l'è stæto Oberto Cattannio Lazzao

Da segnalâ che, inte l'ùrtimo perîodo scìn a-o 1797, a repùblica a vêgne governâ ségge da dûxi ségge da governatoî foestê, quànde a l'êa sotomìssa a âtri stâti. Pe-o cùrto perîodo depoî a liberaçión da-o domìnio françéize, da-o 26 arvî 1814 a-o 7 zenâ 1815, gh'è stæto ascì 'n govèrno provizöio ch'o l'àiva cómme prescidénte Gêumo Særa.

Instituçioîn de govèrno

Dûxe

 
Antoniotto Adorno, l'ùnico dûxe a avéi covèrto quàttro mandæ

A Zêna o dûxe o l'êa 'na figûa centrâle de l'ordinaménto da Repùblica, institoîa a partî da-o 23 dexénbre 1339, aprêuvo a-a crîxi do precedénte scistêma di capitàni do pòpolo, da Scimón Bóccanéigra, elezûo con dignitæ a vìtta.

O scistêma di dûxi inta repùblica mainâ zenéize o duiâ scìn a-a fìn da stöia da repùblica aristocràtica, avegnûa into 1797 co l'invaxón napoliònica e a creaçión da Repùblica Lìgure. De ciù quésto perîodo se pœ divìdde inte âtri doî intervàlli: defæti, co-a rifórma de Drîa Döia do 1528, cómme za acenòu, s'êa pasòu da 'n scistêma a dûxi con dignitæ a vìtta a avéi dûxi elezûi ògni doî ànni. A ògni mòddo quésta càrega a l'è stæta storicaménte spartîa tra dötræ de famìgge ciù inportànti da çitæ; sorviatùtto i Fregoso (con 13 dûxi, sôlo into perîodo da dignitæ a vìtta), i Adorno e i Döia.

A livéllo de tìtolo pe tànto ténpo o Dûxe de Zêna o vêgne conscideròu cómme o dùcca da çitæ, e dónca sotostànte (pe-o ciù fórmalménte) a l'Inpeatô do Sâcro Româno Inpêro, sotomisción formâle ch'a finiâ co-o Zane Françesco Brignoe, gràçie a 'na rifórma di tìtoli co-a quæ i Dûxi saiàn conscideræ pægi a tùtti i âtri càppi de stâto. De ciù, scìn a-a sò cesión a-a Frànsa do 7 zùgno 1746 e da l'elevaçión de quésto teritöio a-o ràngo de régno, i Dûxi avéivan o tìtolo de rè da Còrsega ascì, dónca êan ofiçialménte "Dûxe e Rè da Còrsega".

Gràn Conséggio e Consegétto

Quésti doî òrgani són stæti institoîi ànche lô co-a rifórma do 1528 vosciûa da Drîa Döia, o quæ o l'avéiva incaregòu 12 riformatoî de creâ 'n nêuvo scistêma de govèrno pe garantî 'na magiô stabilitæ a-a Repùblica de Zêna. Prìmma de tùtto o vêgne cangiòu o nùmero di abèrghi, aomentòu da 23 a 28 co l'amisción de 5 cazàdde de nobiltæ ciù recénte: i Giustinién, i Promontöio, i Sòuli, i De Frànchi e i Di Fornæ, òua scrîti a-o Liber Nobilitatis Genuensise[4][5].

Riformòu o scistêma di abèrghi saián dónca introdûti i doî Conséggi, conpòsti da raprezentànti a dignitæ anoâle, che fonçionâvan a-a segoénte manêa[4]:

  • o Gràn Conséggio o l'êa formòu da 400 conponénti, estræti a sòrte tra l'elénco di scrîti a-o lìbbro da nobiltæ e o se riunîva inta sâla prinçipâ do Pâxo, dîta pròpio Salón do Gràn Conséggio.
  • o Consegétto o l'êa pe cóntra conpòsto da 100 ménbri, estræti a sòrte tra i raprezentànti do Gràn Conséggio, e o dispónéiva de doî divèrsci saloîn pe-e riunioîn. Defæti, de stæ, o se riunîva inte 'na sâla do Pâxo afaciâ vèrso nòrd, dîta "Consegétto de stæ", méntre d'invèrno o se spostâva inte 'n âtra, espòsta a sùd e dónca ciù câda, dîta "Consegétto d'invèrno".

I conponénti do Gràn Conséggio avéivan ànche o conpîo de elêze, da quànde a sò càrega a l'èa divegnûa bienâle, o Dûxe[6], o quæ o saiâ afiancòu da doî grùppi de consegê. O prìmmo o l'êa formòu da 8 senatoî, e o l'avéiva fonçioîn legislatîve, méntre o segóndo, conpòsto de 8 procuæ, o l'avéiva sorviatùtto fonçioîn de gestión finançiâia. Conpletâva l'ordinaménto giurìdico da Repùblica de Zêna o sò prinçipâ òrgano giudiçiâio, o Magistrâto di Màscimi Scindicatoî, o quæ o l'avéiva l'inportànte conpîo de controlâ che tùtti i âtri òrgani governatîvi rispetéssan a lézze[4].

Depoî l'introduçión de quésta rifórma ghe saián çèrtidùn novitæ (prezénpio into 1547 co-a rifórma do Garibetto ò co-e leges novae do 1576)[7][8], ma se tratiâ prinçipalménte de cangiaménti con rigoàrdo a-i mòddi de eleçión a-i conséggi ò a-a conpoxiçión di lìbbri da nobiltæ, méntre a strutûa òrganizatîva da Repùblica restiâ fondamentalménte a mæxima scìn a-a chéita da repùblica aristocràtica, avegnûa into 1797[9].

Da-i Anâli de Agostìn Giustinién (1424) in scî posediménti zenéixi

O fæto l’é che Zêna inte quélli ténpi a fâva, e a frequentâva asæ o tràfego de mercançie into levànte, e a posedéiva in sce l’îzoa de Cîpro a çitæ de Famagósta, a posedéiva l’îzoa de Scîo, e a çitæ de Pêra, e into Mâ Pòntico (Mâ Néigro) ò sæ into pónto Eosîno ciamòu da-a génte Mâ Magiô a posedéiva a tæra ciamâ Samàstro, ch’a l’é inte l’Anatòlia, inte quélla pàrte che i Latìn ciàman Pònto e Bitìnia, e da-arénte a-o sciùmme Parthémio ciamòu da-i antîghi Amìstris, a posedéiva inta Tàorica Chersonésso (a Crimêa), che quélli vegnûi dòppo àn ciamòu Tartàia e Gazàia, o Cébalo, Soldàia, Càffa, e a Gòthia (Dâcia), ch’o l’é o pàize abitòu, segóndo quéllo che dîxe i abitànti mæximi ò sæ quéllo che rèsta de l’ezèrcito chò-u Gofrêdo de Bogión o l’à portòu in Tæra Sànta, e o parlâ da génte de Gòthia o gh’à ancón de scimilitùdini co-a léngoa françéize, e inta Palùdde Meòtide (Meòçia), ò sæ into mâ da Tària a posedéiva a tæra de Tànn-a da-arénte a-a fôxe do sciùmme Tànai, ch’o l’é quéllo ch’o fa da confìn fra l’Àzia e l’Ouröpa. E inta tæra ciamâ o Cöpa, inte quélla palùdde ascì, a gh’avéiva giurisdiçión, e inte tùtte e sorvedîte tære a sò presénsa a l’êa asæ grànde, cómme féugge de l’èrbo ch’a l’êa a Repùblica, e se trafegâva ascì in Scinöpi (Scinöpe), in Trapezónda (Trebizónda), in Savastòpoli (Sebastòpoli), e into Bòsforo, e co-i Scignôri de quélli pòsti a Repùblica a gh’avéiva inportànti acòrdi, e dapertùtto a ghe mandâva Cónsoli, scrivén, e âtri ofiçiâli.

Nòtte

  1. Donaver, 1975, p. 87
  2. Donaver, 1975, p. 88
  3. Ricci, 1999, p. 77
  4. 4,0 4,1 4,2 Donaver, 1965, pp. 154-158
  5. (IT) Il “Liber Nobilitatis Genuensis” e la storia della famiglia Giustiniani, in sce giustiniani.info. URL consultòu o 29 arvî 2021.
  6. Olivieri, 1860, pp. 204-208
  7. Donaver, 1965, pp. 167-168
  8. (IT) Pier Guido Quartero, Quelle congiure ordite per impadronirsi del potere di Genova, in sce ilgiornale.it, 23 frevâ 2012. URL consultòu o 29 arvî 2021.
  9. Donaver, 1965, pp. 175-179

Bibliografîa

Anâli stòrici

Sàggi

Vôxe corelæ

Âtri progètti

Contròllo de outoritæVIAF (EN142696729 · GND (DE5099507-8 · BNF (FRcb11931556q (data) · WorldCat Identities (EN142696729