Zena

Çittæ metropolitann-a de l'Italia
ZE
Questa pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
Zêna
comun
Zêna – Stemma Zêna – Bandiera
(detàggi)
Zêna – Veduta
Localizaçión
StatoItalia Italia
RegiónLiguria
ProvìnsaZena
Aministraçión
ScindicoMarco Bucci (indipendente di centrodestra) da-o 27-6-2017
Teritöio
Coordinæ:44°24′25.87″N 8°56′02.34″E / 44.407186°N 8.933983°E44.407186; 8.933983 (Zêna)Coordinæ: 44°24′25.87″N 8°56′02.34″E / 44.407186°N 8.933983°E44.407186; 8.933983 (Zêna)
Altitùdine20 m s.l.m.
Superfiçie240,29 km²
Abitanti575 577[1] (30-09-2019)
Denscitæ2 395,34 ab./km²
Fraçioìnvedi Quartieri e frazioni di Genova e Municipi di Genova
Comûni confinantiArensen, Bargaggi, Boggiasco, Beuxo (AL), Campomon, Çiannexi, Dägna, Mason, , Mignanego, Monteuggio, Sant’Orçeise, Sascê (SV), A Særa, Söi, O Tilieto, L'Orba (SV)
Âtre informaçioìn
CAP16121–16167
Prefìsso010
Fûzo orâioUTC+1
Còdice ISTAT010025
Cod. cadastrâD969
TargaGE
Cl. sismicazöna 3 (sismicitæ bàssa)
Cl. climaticazöna D, 1 435 GG[2]
Nomme abitantizenéixi
Santo patronSan Zane Battista, San Zorzo, San Loenso
Giorno festïo24 zùgno
NomiâgioLa Superba, Città della Lanterna
Cartògrafîa
Màppa de localizaçión:
Zêna
Zêna
Zêna – Mappa
Posizione del comune di Genova nell'omonima città metropolitana
Scîto instituçionâle

«Con quéllo müro un po' coscì, quell'esprescion un po' coscì
che gh'emmo niatri, ch'emmo visto Zena»

(Paolo Conte, Zena pe niatri)

Zêna (IPA: ['ze:na]; Genova in italiàn) a l'é 'nna çitæ de 578 710 abitanti (30/04/2018), cappolêugo da Çittæ metropolitann-a de Zena e da Ligùria. O seu pòrto o l'é o ciù grende e inportante d'Italia, e un di ciù inportanti do Mâ Mediterraneo.

Çitæ da-o passòu gloiôzo, capitâ do "Zenéize", fòrte de antîghe tradiçioìn, a l'é ascì conosciûa cómme a Superba.

O poêta Petrarca o l'à descrîta coscì:

«ti troviæ 'nna çitæ regâle, cònâ da èrti bricchi, superba pe-i sò òmmi e pe-e seu miâge, che se ti a véddi ti ghe n'æ asæ pe dî ch'a l'é a Scignôa do mâ.»

Cómme 'na çitæ de mármo (sòlida cómme o mármo di sò pâxi) o l'à vedûa Giosuè Carducci che inte seu Odi barbare o l'à scrîto:

«Superba a bruxâva de lùmmi e de cànti
into mâ morenti lontàn da Zêna
inta séia de lunn-a da-o seu
ârco marmoreo de pâxi.»

O seu scindico o l'é Marco Bucci.

TeritöioModìfica

O teritöio do Comùn de Zêna o mezûa 243 kmq, e o l'é conpòsto da 'na stréita fàscia costêa couzâ da tanti brìcchi ben ben èrti.

A mêza stradda tra Vexima e Caolongo s'arve l'anfitiâtro naturâle do Pòrto de Zêna, acugéito a ponente da-a colìnn-a de San Benigno (in parte deruâ into o fascismo pe anpliâ o pòrto), a levante da-a colìnn-a che da Caignan a monta a-o Righi fìn a unîse, a l'ertéssa do Fòrte Speron, con quella de San Benigno.

Fêua di doî contraffronti scóran i doî rien ciù inportanti da çitæ: a levante o Besagno, ch'o l'arriva a-o mâ into quartê da Fuxe; a ponente o Ponçeivia, ch'a divìdde San Pe d'Ænn-a da Corniggen. Se delinean coscì çìnque zöne prinçipæ: o céntro; a Valponçeivia; a Valbesagno; o ponénte e o levànte.

 
Panoràmma do pòrto de Zêna

ClìmmaModìfica

O clìmma de Zêna o l'é tenpiòu marittimo. A tenpiatûa media annua a l'é de +15,6 °C, gh'é unn-a grande umiditæ , sorvetùtto de stæ, e cêuve mediamente 1300 mm annui.

Stöia de ZênaModìfica

A Segónda Goæra Mondiâle e o dopogoæra

Zêna a l’é a prìmma çitæ italiànn-a a pagâ pe l’intrâta in goæra de l’Itàlia. A-i 14 de zùgno do 1940 (qùattro giórni dòppo a diciaraçión de goæra a-a Frànsa) a flòtta ingléize a bonbàrda a Çitæ pe ôe. E dòppo, pe tùtta a durâta da goæra, o fæto d’avéi tànte indùstrie militâri o l’é caxón de contìnoi bonbardaménti aèrei che pròvocan rovìnn-e e migiæa de mòrti. A rescisténsa a-i tedéschi a l’é asæ fòrte e i òperâi zenéixi (do rèsto cómme sucêde ascì a Milàn e a Torìn) inpedìscian a quésti de portâ vîa e fàbriche. E a-i 25 d’arvî do 1945, a Zêna, ùnica çitæ in Itàlia, e Fòrse da Rexisténsa costrénzan i tedéschi a ‘réndise. Finîa a goæra, gràçie ascì a-a prezénsa de l’IRI (Institûto pe-a Ricostruçión Industriâle), a Çitæ a divénta a capitâle de-e Partecipaçioìn Statâli e un di pòli do “Triàngolo Industriâle”. O pòrto o travàggia 24 ôe in sce 24 e tùtta a Ligùria a sénte i benefìcci de st’ativitæ chi. Pöi, adâxo adâxo, e fàbriche, ch’àn dæto tànto travàggio pe ànni a migiæa de persónn-e, vêgnan seræ a unn-a a unn-a. Òua a Çitæ, se se esclùdde ’na picìnn-a ativitæ industriâle, a vîve in sciô pòrto, e ancheu (2019) o futûro de Zêna (e fòscia da Ligùria ascì) o vedde a grande sfidda d'a ricostruçión do Pónte Moràndi, deruòu a-i 14 d’agósto do 2018

Bandêa de ZênaModìfica

A Bandêa de Zêna a l'é costituîa da a crôxe róssa in campo giànco: a l'é dîta crôxe de San Zòrzo ascì e a-i ténpi d'accai a l'êa o scìnbolo di pellegrin cristien che se recavan inti lêughi santi do cristianeximo a pregâ e che dòppo o 1095, ànno da conquista de Geruzalémme da parte di Tùrchi, àn deciso de pigiâ a croxe e liberâ a tæra dôve o l'êa nasciûo e visciùo Gexû Cristo, dando òrìgine a-e Croxæ. A Bandêa de Zêna a l'à tante bandêe scìmili, cómme a Bandêa de Milan e quella Ingléize che gh'àn a crôxe de San Zòrzo ascí. Lêzi ascì chie

ÖnôrificenseModìfica

 
Medàggia d'öo a-o valô militare

O 1 agosto 1947, a çitæ de Zêna a l'é stæta inscignïa da medaggia d'öo a-o valô militâ[3] co-a segoénte motivaçión:

«Amô de Patria, dô de popolo òprèsso, fêo spìrito de ribellion, animon a sò gente inti vinti méixi de dûa lótta o martirologio da quæ o l'é nêua fulgida gemma a l’aureo serto de gloria d'a "Superba" repùbrica mainæa, i 1863 cheiti o sàngoe di quæ o no l'é sparso invan, i 2250 deportæ o martirio di quæ o bruxa ancon inte carne di superstiti, costituiscian o vescillo ch'o l'alita in sciâ Çittæ martoriâ e ch'o l'infervorò i partigen do masciscio so Appennin e de impervie valle, tegnue da-a V zona operativa, a proseguî inte l’epica gesta scin a-o giórno into quæ o sò popolo o suoò a diann-a de l’insurrezion generale. Cegaa a tracotanza nemîga a l'ottegniva a reisa do forte prescidio tedesco, sarvando coscì o pòrto, e industrie e l’önô. O valô, o sacrifiçio e a voentæ di sò figgi ridettan a-a moæ sanguinante a concussa libertæ e da-e sò fumanti rovìnn-e l'é sorta nêua vìtta santificâ da-a valentîxe e da l'olocausto di sò martiri.»

AbitàntiModìfica

Zêna a gh'à sénpre avûo 'na demografia stàbile, ma into XX Secolo Zêna a l'à avûo mólti ouménti e diminuçioin de popolaçión. Inti anni da-o 1950 a-o 1970 gh'é stæta molta imigraçión da-o Sùd Italia, coscí che a popolaçión a l'é cresciùa inti anni '50 e '60 arrivando ad avéi inti anni '70 ciù de 800.000 abitànti. Dapeu inti anni '80 e anni '90 a l'à sùbiu 'nn-a drastega diminuçión de abitànti da quande e grénde indùstrie cómme l'ItalSider e l'Ansaldo són stæte serræ. Perö ancheu ghe n'é mólti forèsti, cómme equadoriàn, marochìn, cinéixi, che stan rinpopolando çertidùnn-e zöne popolâi cómme San Pê d'Ænn-a e o CEP. Comónque a diminuçión a l'è senpre costante e Zêna za conta çirca 600.000 anime, cîfra che segóndo e stìmme de l'ISTAT a gh'aviéiva da rimanê stagna pe-o cençimento do 2011.

Abitanti censiti[4]


Pòsti de InterèsseModìfica

Nêuve prospettîve turìstiche: Inti anni da-o 1999 a-o 2017 o turìsmo a Zena o l'è vegnûo tanto inportante da fa segnâ 4 milioîn de vizitatoî into anno 2017, rezultòu ciù che poxitîvo, se o se pensa che into 1999 a çitæ a no l'êa manco inserîa inti itinerâri turìstichi italién.

Céntro Stòrico e LanternaModìfica

O céntro stòrico de Zêna o l'é un tra i ciù grendi d'Ouròpa (o mezûa çirca quattroçentomia mêtri quàddri), e o l'é costituîo prinçipalmente da tùtti i caroggi che s'atreuvan drento e miage medievali e da stradde importanti comme quella che ancheu a l'é Vîa Garibaldi con di belìscimi palaçi do 1500, in stîle Renascimentâ e Barocco, prezénpio (Palasso Gianco e Palasso Rosso). Into céntro stòrico gh'é anche l'antiga gêxa di Santi Cöximo e Damiàn, fòscia a primma gêxa da çitæ. Parte do seu céntro stòrico o l'é un di patrimòni de l'umanitæ de l'UNESCO da-o lùggio 2006.

Unn'âtra mêta turistica pe ecelénsa a l'é l'antîgo bórgo marinaro de Boccadâze, co-e pittoresche barche molticoî, pósto cómme a finn-a passeggiâ (Corso Italia) che costezza o Lido d'Arbâ.

No se pêu no çitâ a Lanterna, o scìnbolo de Zêna. Èrta 117 mêtri, un ténpo a servîva cómme fâro a-e nâve che arrivâvan a Zêna. A seu lûxe a se veddéiva a 40 km de distànsa. Edificâ in sciâ colinn-a de San Benigno, a pöca distànsa da San Pê d'Ænn-a, a l'é stæta mólte vòtte inti vàrri sécoli restruttuâ a càoza di atàcchi nemîxi.

Pòrto AntîgoModìfica

 
Palaççio San Zòrzo

O Pòrto antîgo o l'é 'nn-a parte do pòrto de Zêna ch'a serve cómme quartê rexidensiâle, céntro pe o turìsmo, céntro colturâle e pei servissi. O l'é stæto riadatòu a l'iniçio di anni '90, primma o l'êa stæto squæxi abandonòu. L'area interessà - dîta Area Expo ascì - a va da-a ciàssa Caregamento, dónde gh'é l'antîgo Palàçio San Zòrzo, scìn a-a punta do Meu Vêgio. O sò totâ restauro, finîo into 1992 o l'é un progétto do Renzo Piano.

E prinçipæ struttûe son:

  • L'Acquâio
  • Palaççio San Zorzo, sede do Banco de San Zòrzo e de l'Aotoritæ portoâ
  • O Bigo
  • Porta Soviann-a
  • I ex Magazzin do coton
  • l'Aren-a do mâ

TraspòrtiModìfica

Staçioìn de ferovîeModìfica

Zêna a gh'à dôe inportànte staçioìn inta categorìa Grende Staçioìn de-e ferovîe:

Gh'é pöi a Staçión de San Pê d'Ænn-a che, gràçie a-i seu 9.000.000 de pasagê, a l'é into progràmma çénto Staçioìn.

FunicolâriModìfica

A Funicolâre Zécca-RíghiModìfica

 O mæximo argoménto in detàggio: Funicolare Zecca-Righi.

A Funicolâre Zecca-Righi a coléga o largo da Zecca a-e altûe do Rîghi. A pendénsa media a l'è do 19,91%, méntre a pendénsa màscima a l'è do 35%. A l'è stæta inaugurâ inte doì tempi: into 1895 o tòcco de mónte e into 1897 o tòcco de valle, tûtto in galerîa. Conpréize a staçión de válle e a staçión de mónte, a gh'a sétte fermâte.

A Funicolâre de Sant'ÁnnaModìfica

 O mæximo argoménto in detàggio: Funicolare de Sant'Anna.

A Funicolâre de Sant'Anna a colèga ciàssa Portèllo co-a via Bertàni, a-o incrôxo con Córso Magènta. A l'è gestìa da-a AMT de Zêna. A l'è stæta inaugurâ o 26 novénbre do 1891. A pendènsa media a l'è do 15,33%, méntre a pendènsa màscima a l'è do 17%. A no gh'a fermâte intermèdie.

L'Ascensôre de Montegallètto (funicolâre òrizóntale)Modìfica

 O mæximo argoménto in detàggio: Ascensôre de Montegallètto.

L'Ascensôre de Montegallètto o coléga a via Bálbi, vixin a-a staçión ferroviâria de Prínçipe, co-o Córso Dògali, vixìn a-o Castéllo d'Albèrtis. O l'è gestìo da-a AMT de Zêna. Dóppo a trasformaçión do 2004, o l'è diventòu un particolâre inpiànto de traspòrto público ch'o unîsce un scistêma de tîpo funicolâre con un de tîpo ascensorìstico. O no gh'a fermâte intermèdie.

SportModìfica

Zêna a l'é a pàtria italiann-a do zêugo do balón, dónde into 1893 o l'é nasciûo o Zena (Genoa cfc), a prìmma squàddra d'Italia; into 1946 a l'é stæta fondâ a Sandöia.

A Séstri, un quartê do ponente, gh'é ànche a Sestreize.

BinellàggiModìfica

Zêna a l'è binellâ con:

 
Zêna in sciô fâ da séia

Acòrdi bilateræ con:

Vôxe corelæModìfica

NòtteModìfica

  1. Dæto Istat - Popolaçión rescidénte a-o 31 dexénbre 2018.
  2. Tabélla di graddi/giórno di Comùn pe Region e Provinsa (PDF), in Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu il 25 arvî 2012.
  3. (IT)Sito istituzionale del Quirinale, conferimento della medaglia d'oro
  4. Statistiche I.Stat - ISTAT;  URL consultato in data 28-12-2012.

Atri progettiModìfica

Contròllo de outoritæVIAF (EN125409416 · ISNI (EN0000 0001 2285 1461 · LCCN (ENn83141238 · GND (DE4020185-5 · NDL (ENJA00846773 · WorldCat Identities (ENn83-141238