ZE
Questa pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize

Zêna[n. 1] (prononçiòu ['ze:na][4]; Genova in italiàn) a l'é 'na çitæ e comùn lìgure, capolêugo da seu çitæ metropolitànn-a e da región Ligùria, ch'a gh'à 'na popolaçión de 561.930 abitànti (a-o 28 de frevâ do 2024)[1].

Zêna
comùn
Zêna – Stemma Zêna – Bandiera
(detàggi) (detàggi)
Zêna – Veduta
Zêna – Veduta
Localizaçión
StâtoItàlia Itàlia
Región Ligùria
Çitæ metropolitann-a Zêna
Aministraçión
ScìndicoMarco Bucci (indipendénte de céntro-drîta) da-o 27-6-2017 (2º mandòu da-o 12-6-2022)
Teritöio
Coordinæ:44°24′25.87″N 8°56′02.34″E
Altitùdine20 m s.l.m.
Superfìcce240,29 km²
Abitanti561 930[1] (28-02-2024)
Denscitæ2 338,55 ab./km²
FraçioìnVédde Quartê e fraçioìn de Zêna e Monicìppi de Zêna
Comùn confinantiBargàggi, Bêuxo (AL), Bogiàsco, Canpomòn, Çiânexi, Dâgna, Mazón, , Mignànego, Montéuggio, Órbe (SV), Rensén, Sànt'Orçéize, Sascéllo (SV), Særa, Söi, Tiliêto
Âtre informaçioìn
CAP16121–16167
Prefìsso010
Fûzo oràrioUTC+1
Còdice ISTAT010025
Cod. cadastrâD969
TargaGE
Cl. scìsmicazöna 3 (sismicitæ bàssa)[2]
Cl. climàticazöna D, 1 435 GG[3]
Nomme abitantiZenéixi
Sànto patrónSàn Zâne Batìsta
Giórno festîvo24 de zùgno
NomiâgioA Supèrba, A Çitæ da Lantèrna, A Dominànte
Cartògrafîa
Màppa de localizaçión: Liguria
Zêna
Zêna
Zêna – Mappa
Zêna – Mappa
Poxiçión do comùn de Zêna inta seu çitæ metropolitànn-a.
Scîto instituçionâle

Dîta ascì a Superba, nomiâgio creòu da-o Petrarca, a l'é stæta a capitâle da Repùbrica de Zêna scìnn-a-a seu chéita do 1797. O seu pòrto o l'é o ciù inportànte de l'Itàlia e un di ciù gréndi do Mâ Mediteràneo intrêgo. O seu scìndico o l'é o Marco Bucci.

Giögrafîa

Teritöio

 
Panoràmma do pòrto de Zêna

O teritöio do Comùn de Zêna o mezûa 243 km2 e o l'é formòu da 'na stréita fàscia costêa contornâ da tànti brìcchi.

A mêza stràdda tra Vêxima e Coulóngo s'àrve l'anfitiâtro naturâle do pòrto de Zêna, acugéito a ponénte da-a colìnn-a de Sàn Benìgno (in pàrte deruâ pe anpliâ o pòrto), a levànte da-a colìnn-a che da Caignàn a monta a-o Rîghi fìn a unîse, a l'ertéssa do Fòrte Sperón, con quélla de Sàn Benìgno.

Fêua di doî contrafòrti scôran i doî torénti ciù inportànti da çitæ: a levànte gh'é o Bezàgno, ch'o l'arîva a-o mâ into quartê da Fôxe; a ponénte o Ponçéivia, ch'a divìdde Sàn Pê d'Ænn-a da Cornigén. Se delinean coscì çìnque zöne prinçipæ: o céntro; a Ponçéivia; a Valàdda do Bezàgno; o ponénte e o levànte.

Clìmma

O clìmma de Zêna o l'é tenpiòu marìtimo. A tenpiatûa média in sce 'n ànno a l'é de +15,6 °C, gh'é 'na grànde umiditæ, sorvetùtto de stæ, e cêuve mediaménte 1300 mm a l'ànno.

Stöia

Òrìgine do nómme

Preistöia

Antighitæ

Etæ de Mêzo

Etæ modèrna

Etæ contenporànea

Segónda Goæra Mondiâle e dopogoæra

Zêna a l’é a prìmma çitæ italiànn-a a pagâ pe l’intrâta in goæra de l’Itàlia. A-i 14 de zùgno do 1940 (qùattro giórni dòppo a diciaraçión de goæra a-a Frànsa) a flòtta ingléize a bonbàrda a Çitæ pe ôe. E dòppo, pe tùtta a durâta da goæra, o fæto d’avéi tànte indùstrie militâri o l’é caxón de contìnoi bonbardaménti aèrei che pròvocan rovìnn-e e migiæa de mòrti. A rescisténsa a-i tedéschi a l’é asæ fòrte e i òperâi zenéixi (do rèsto cómme sucêde ascì a Milàn e a Torìn) inpedìscian a quésti de portâ vîa e fàbriche. E a-i 25 d’arvî do 1945, a Zêna, ùnica çitæ in Itàlia, e Fòrse da Rexisténsa costrénzan i tedéschi a ‘réndise. Finîa a goæra, gràçie ascì a-a prezénsa de l’IRI (Institûto pe-a Ricostruçión Industriâle), a Çitæ a divénta a capitâle de-e Partecipaçioìn Statâli e un di pòli do "Triàngolo Industriâle". O pòrto o travàggia 24 ôe in sce 24 e tùtta a Ligùria a sénte i benefìcci de st’ativitæ chi. Pöi, adâxo adâxo, e fàbriche, ch’àn dæto tànto travàggio pe ànni a migiæa de persónn-e, vêgnan seræ a unn-a a unn-a. Òua a Çitæ, se se esclùdde ’na picìnn-a ativitæ industriâle, a vîve in sciô pòrto, e ancheu (2019) o futûro de Zêna (e fòscia da Ligùria ascì) o vedde a grande sfidda d'a ricostruçión do Pónte Moràndi, deruòu a-i 14 d’agósto do 2018.

Bandêa de Zêna

 
Bandêa de Zêna
  O mæximo argoménto in detàggio: Bandêa de Zêna.

A Bandêa de Zêna a l'é costituîa da a crôxe róssa in campo giànco: a l'é dîta crôxe de San Zòrzo ascì e a-i ténpi d'accai a l'êa o scìnbolo di pellegrin cristien che se recavan inti lêughi santi do cristianeximo a pregâ e che dòppo o 1095, ànno da conquista de Geruzalémme da parte di Tùrchi, àn deciso de pigiâ a croxe e liberâ a tæra dôve o l'êa nasciûo e visciùo Gexû Cristo, dando òrìgine a-e Croxæ. A Bandêa de Zêna a l'à tante bandêe scìmili, cómme a Bandêa de Milan e quella Ingléize che gh'àn a crôxe de San Zòrzo ascí.

Önôrificense

 
Medàggia d'öo a-o valô militare

O 1 agosto 1947, a çitæ de Zêna a l'é stæta inscignïa da medaggia d'öo a-o valô militâ[5] co-a segoénte motivaçión:

«Amô de Patria, dô de popolo òprèsso, fêo spìrito de ribellion, animon a sò gente inti vinti méixi de dûa lótta o martirologio da quæ o l'é nêua fulgida gemma a l’aureo serto de gloria d'a "Superba" repùbrica mainæa, i 1863 cheiti o sàngoe di quæ o no l'é sparso invan, i 2250 deportæ o martirio di quæ o bruxa ancon inte carne di superstiti, costituiscian o vescillo ch'o l'alita in sciâ Çittæ martoriâ e ch'o l'infervorò i partigen do masciscio so Appennin e de impervie valle, tegnue da-a V zona operativa, a proseguî inte l’epica gesta scin a-o giórno into quæ o sò popolo o suoò a diann-a de l’insurrezion generale. Cegaa a tracotanza nemîga a l'ottegniva a reisa do forte prescidio tedesco, sarvando coscì o pòrto, e industrie e l’önô. O valô, o sacrifiçio e a voentæ di sò figgi ridettan a-a moæ sanguinante a concussa libertæ e da-e sò fumanti rovìnn-e l'é sorta nêua vìtta santificâ da-a valentîxe e da l'olocausto di sò martiri.»

Abitànti

Evoluçión demogràfica

Zêna a gh'à sénpre avûo 'na demografia stàbile, ma into XX Secolo Zêna a l'à avûo mólti ouménti e diminuçioin de popolaçión. Inti anni da-o 1950 a-o 1970 gh'é stæta molta imigraçión da-o Sùd Italia, coscí che a popolaçión a l'é cresciùa inti anni '50 e '60 arrivando ad avéi inti anni '70 ciù de 800.000 abitànti. Dapeu inti anni '80 e anni '90 a l'à sùbiu 'nn-a drastega diminuçión de abitànti da quande e grénde indùstrie cómme l'ItalSider e l'Ansaldo són stæte serræ. Perö ancheu ghe n'é mólti forèsti, cómme equadoriàn, marochìn, cinéixi, che stan rinpopolando çertidùnn-e zöne popolâi cómme San Pê d'Ænn-a e o CEP. Comónque a diminuçión a l'è senpre costante e Zêna za conta çirca 600.000 anime, cîfra che segóndo e stìmme de l'ISTAT a gh'aviéiva da rimanê stagna pe-o cençimento do 2011.

Abitanti censîi[6]

Pòsti de interèsse

«ti troviæ 'na çitæ regâle, cònâ da èrti brìcchi, supèrba pe-i seu òmmi e pe-e seu miâge, che se ti a véddi ti ghe n'æ asæ pe dî ch'a l'é a Scignôa do mâ.»

(Françesco Petrarca, Itinerarium syriacum, 1358)

Nêuve prospettîve turìstiche: Inti anni da-o 1999 a-o 2017 o turìsmo a Zena o l'è vegnûo tanto inportante da fa segnâ 4 milioîn de vizitatoî into anno 2017, rezultòu ciù che poxitîvo, se o se pensa che into 1999 a çitæ a no l'êa manco inserîa inti itinerâri turìstichi italién.

Céntro Stòrico e Lanterna

O céntro stòrico de Zêna o l'é un tra i ciù grendi d'Ouròpa (o mezûa çirca quattroçentomia mêtri quàddri), e o l'é costituîo prinçipalmente da tùtti i caroggi che s'atreuvan drento e miage medievali e da stradde importanti comme quella che ancheu a l'é Vîa Garibaldi con di belìscimi palaçi do 1500, in stîle Renascimentâ e Baròcco, prezénpio (Palasso Gianco e Palasso Rosso). Into céntro stòrico gh'é anche l'antiga gêxa di Santi Cöximo e Damiàn, fòscia a primma gêxa da çitæ. Parte do seu céntro stòrico o l'é un di patrimòni de l'umanitæ de l'UNESCO da-o lùggio 2006.

Unn'âtra mêta turistica pe ecelénsa a l'é l'antîgo bórgo marinaro de Boccadâze, co-e pittoresche barche molticoî, pósto cómme a finn-a passeggiâ (Corso Italia) che costezza o Lido d'Arbâ.

No se pêu no çitâ a Lanterna, o scìnbolo de Zêna. Èrta 117 mêtri, un ténpo a servîva cómme fâro a-e nâve che arrivâvan a Zêna. A seu lûxe a se veddéiva a 40 km de distànsa. Edificâ in sciâ colinn-a de San Benigno, a pöca distànsa da San Pê d'Ænn-a, a l'é stæta mólte vòtte inti vàrri sécoli restruttuâ a càoza di atàcchi nemîxi.

Pòrto Antîgo

 
Palaççio San Zòrzo

O Pòrto antîgo o l'é 'nn-a parte do pòrto de Zêna ch'a serve cómme quartê rexidensiâle, céntro pe o turìsmo, céntro colturâle e pei servissi. O l'é stæto riadatòu a l'iniçio di anni '90, primma o l'êa stæto squæxi abandonòu. L'area interessà - dîta Area Expo ascì - a va da-a ciàssa Caregamento, dónde gh'é l'antîgo Palàçio San Zòrzo, scìn a-a punta do Meu Vêgio. O sò totâ restauro, finîo into 1992 o l'é un progétto do Renzo Piano.

E strutûe prinçipæ son:

  • L'Acquâio
  • Palaççio San Zorzo, sede do Banco de San Zòrzo e de l'Aotoritæ portoâ
  • O Bigo
  • Porta Soviann-a
  • I ex Magazzin do coton
  • l'Aren-a do mâ

Economîa

Coltûa

Sport

Zêna a l'é a pàtria italiann-a do zêugo do balón, dónde into 1893 o l'é nasciûo o Zena (Genoa cfc), a prìmma squàddra d'Italia; into 1946 a l'é stæta fondâ a Sandöia.

A Séstri, un quartê do ponente, gh'é ànche a Sestreize.

Aministraçión

Scìndichi de Zêna

Binelàggi

 
Zêna in sciô fâ da séia

Zêna a l'è binelâ con[7]:

De ciù, a gh'à di acòrdi bilateræ con numerôze çitæ, cómme[8]:

Traspòrti

Stràdde

Ferovîe

Zêna a gh'à dôe inportànte staçioìn inta categorìa Grende Staçioìn de-e ferovîe:

Gh'é pöi a Staçión de San Pê d'Ænn-a che, gràçie a-i seu 9.000.000 de pasagê, a l'é into progràmma çénto Staçioìn.

Funicolâre

A Funicolâre Zécca-Ríghi
  O mæximo argoménto in detàggio: Funicolâre Sécca-Rîghi.

A Funicolâre Zecca-Righi a coléga o largo da Sécca a-e altûe do Rîghi. A pendénsa media a l'è do 19,91%, méntre a pendénsa màscima a l'è do 35%. A l'è stæta inaugurâ inte doì tempi: into 1895 o tòcco de mónte e into 1897 o tòcco de valle, tûtto in galerîa. Conpréize a staçión de válle e a staçión de mónte, a gh'a sétte fermâte.

A Funicolâre de Sant'Ánna
  O mæximo argoménto in detàggio: Funicolâre de Sant'Anna.

A Funicolâre de Sant'Anna a colèga ciàssa Portèllo co-a via Bertàni, a-o incrôxo con Córso Magènta. A l'è gestìa da-a AMT de Zêna. A l'è stæta inaugurâ o 26 novénbre do 1891. A pendènsa media a l'è do 15,33%, méntre a pendènsa màscima a l'è do 17%. A no gh'a fermâte intermèdie.

L'Ascensô Castéllo d'Albertis-Montegalétto (funicolâre òrizóntale)
  O mæximo argoménto in detàggio: Ascensô Castéllo d'Albertis-Montegalétto.

L'Ascensô Castéllo d'Albertis-Montegalétto o coléga a via Bálbi, vixin a-a staçión ferroviâria de Prínçipe, co-o Córso Dògali, vixìn a-o Castéllo d'Albèrtis. O l'è gestìo da-a AMT de Zêna. Dóppo a trasformaçión do 2004, o l'è diventòu un particolâre inpiànto de traspòrto público ch'o unîsce un scistêma de tîpo funicolâre con un de tîpo ascensorìstico. O no gh'a fermâte intermèdie.

Pòrti

Ariopòrti

Nòtte

Nòtte a-o tèsto
  1. Scrîto Zena inta grafîa unitâia[4]
Nòtte bibliogràfiche
  1. 1,0 1,1 Dæto Istat - Popolaçión rescidénte a-i 28 de frevâ do 2024.
  2. Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
  3. Lézze 26 agósto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di gràddi/giórno di Comùn pe Región e Provìnsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
  4. 4,0 4,1 (LIJIT) Deize: diçionäio italian-zeneise - Genova, in sce conseggio-ligure.org. URL consultòu o 17 màzzo 2024.
  5. (IT)Sito istituzionale del Quirinale, conferimento della medaglia d'oro
  6. Statìstiche I.Stat - ISTAT;  URL consultòu o 30-12-2023.
  7. (IT) Gemellaggi tra città e collaborazioni internazionali: se ne è discusso in commissione cultura, in sce comune.genova.it, 20 zenâ 2014. URL consultòu o 13 òtôbre 2021.
  8. (IT) Cronologico accordi e gemellaggi, in sce comune.genova.it, agiornòu a-i 18 de òtôbre do 2013. URL consultòu o 13 òtôbre 2021.
  9. (IT) Firmato un accordo di collaborazione tra i porti di Genova e Miami, in sce smart.comune.genova.it, 12 òtôbre 2021. URL consultòu o 13 òtôbre 2021.

Vôxe corelæ

Âtri progètti

Ligàmmi de fêua

Contròllo de outoritæVIAF (EN235896525 · ISNI (EN0000 0001 2285 1461 · LCCN (ENn83141238 · GND (DE4020185-5 · BNF (FRcb11864209j (data) · BNE (ESXX451326 (data) · NLA (EN35816906 · BAV (ENIT497/8451 · NDL (ENJA00846773 · WorldCat Identities (ENn83-141238