Finô

comûne italiàn
(Rendirissou da Finâ)
FI
Sta pagina chi a l'è scrita in finarìn, in-ta variante de burgu
Finô
comun
Finô – Stemma Finô – Bandiera
Finô – Veduta
Vista de Burgu e, ciü luntan, de Marina asci
Localizaçión
StâtoItalia Italia
RegiónCoat of arms of Liguria.svg Liguria
ProvìnsaSann-a
Aministraçión
ScindicoUgo Frascherelli (Lìsta cìvica "Ugo Frascherelli Sindaco") da-o 26-5-2014 (2º mandòu da-o 27-5-2019)
Dæta de instituçión1927
Teritöio
Coordinæ:44°10′08.66″N 8°20′36.73″E / 44.169072°N 8.343536°E44.169072; 8.343536 (Finô)Coordinæ: 44°10′08.66″N 8°20′36.73″E / 44.169072°N 8.343536°E44.169072; 8.343536 (Finô)
Altitùdine10 m s.l.m.
Superfiçie35,53 km²
Abitanti11 423[1] (30-6-2019)
Denscitæ321,5 ab./km²
FraçioìnLacremô, Gura, Môgne, Muntixélu, Ölle, Perti, San Benardìn, Varigotti, Versi
Comûni confinantiBorsi Verési, Côrxi, Nori, Orcu Feìn, U Tû, Véssi
Âtre informaçioìn
CAP17024
Prefìsso019
Fûzo orâioUTC+1
Còdice ISTAT009029
Cod. cadastrâD600
TargaSV
Cl. climaticazöna C, 1 340 GG[2]
Nomme abitantiFinarìn
Sànto patrónSan Giuanne Batista
Giórno festîvo24 sügnu
Cartògrafîa
Màppa de localizaçión:
Finô
Finô
Finô – Mappa
Pusisiùn du cumüne de Finô in-ta pruvinsa de Savuna.
Scîto instituçionâle

Finô (Finâ in senéise, Finarum in latìn e Finale Ligure in italian) u l'è ün cumüne de 11.733 abitanti da pruvinsa de Savuna, u cuintu ciü gréndu doppu Savuna, Arbenga, Coiri e Varasse, spartiu in varie cuntrè d'ancö tacòi insemme.

Sité ricca de stòia, a sö lücalité "Burgu", che a l'è stéta da-u 1162 fìn a-u 1797 a capitô de l'antigu stétu du Marchexùn de Finô, a l'è a-a giurnô d'ancö cunsciderô ün di burghi ciü bèlli d'Italia[3].

GeugrafiaModìfica

 
Vista di côi, da scinistra a drita, du Castelléttu, de San Dunôtu e de punta Crena.

Finô u se truva in-ta rivêa de Punénte, in-ta söna tra-i dòi côi da Crôvasòppa e de Côu Nori. A parte de aréna da costa ligüre scituô in-tu teritöriu de stu cumüne chi a l'è spartia in sincue töcchi da-i côi da söna. A primma parte, che a va da-u côu da Crôvasòppa a-a colla, che a riva arénte a-u mô, unde se truva a fortessa de Castelfrancu, a l'è cuélla da lücalité de Marina. A levante de sta colla chi, dita du Gòttero asci, a gh'é a marina da lücalité de Pia che a riva fin a-u côu du Castelléttu, poi separùn da-u côu San Dunôtu da üna aréna da-u mèximu numme. A-a fìn a gh'è a marina de Varigotti, cunpresa tra-u côu de San Dunôtu e Côu Nori, e divisa a meité da-u côu de punta Crena. L'area a levante de punta Crena a cunprende cuarche d'üna tra-e aréne ciü bèlle e cunusciüe de tütta a rivêa de Punénte, cumme l'ansa di Saracìn[4] e l'aréna du Malpasso[5].

Finô u l'è bagnùn da tréi sciümére: a Pora, u sö afluénte Aquila e a Susà, a cuôle a se cacia in-tu Mô Ligüre a Pîa. E valè de ste sciümére chi sùn separòi da-i vari bricchi da söna e u gh'è asci, a levante du céntru du paise, l'ôtucianu de Môgne, riccu de gréndi e inpurtànti ôrme, unde sùn stete truvòi varie testimunianse da presensa de l'ommu primitivu in-ta söna.

StòiaModìfica

PreistòiaModìfica

 
Vista de l'ôrma de Môgne

A söna de Finô a l'è steta abitô fina da-u Paleoliticu, cumme testimuniùn da di retruvaménti in-te l'ôrme de l'area, tra-e cuôli cuélla de Aréne Candide, cunusciüa cumme l'Armassa asci[6]. In-te sta ôrma chi u l'è stetu truvùn ün di sepürti ciü antighi d'Euröpa che u remunta ciü o menu a 25.000 anni fa, ditu u sepürtu du "Suénu Prìnsipe". A particularité de stu sepürtu chi, de ün fiö de 15-16 anni, a l'è a ricchessa du sö curedu e a cunpletessa du retruvaméntu, fétu u primmu de masu du 1942 da squadra du prufesü Luiggi Bernabò Brea[7]. Ôtri retruvaménti, ciü recenti, i sùn steti féti in-ta cuscì dita "tôna de fôie"[8], parte da grénda ôrma de Môgne[9], e turna in-te l'Armassa, unde u l'è stetu truvùn ün primitivu semetéiu cun chinse sepürti.

Tantu inpurtànti i sùn asci e dexéne de scrite in sce ciatte prie da söna, cunusciüe cumme "ciappe", tra-e cuôli se regurdan u Ciappu de Cunche[10], u Ciappu du Sô[11] e u Ciappu di Séixi[12].

A-a giurnô d'ancö a ciü parte di reperti truvòi in-ta söna i sùn cunservòi e vixibili a-u museu da sité, scituùn in-tu cunventu de Santa Caterina, a Burgu[13].

Eté antigaModìfica

 
E ruvine du Castrum Perticae, a Perti

U teritöriu du cumüne de Finô u l'è stetu cuntrulùn da varie pupulasiòi in-tu cursu di seculi. Sa primma de l'eté di Rumôni sta söna a l'éra ün inpurtànte area di cumerci, esendu a-u cunfin tra-i teritöri di ligüri Sabazi e di Ingauni[13]. De stu periudu chi a testimuniansa ciù famusa a l'è següraménte cuélla du "Vilàggiu de Agnime", céntru furtificùn in simma a-a Ruca de Perti e pupulùn da-u IX seculu fìn a-u IV seculu a.C., scrövertu in-tu 1959 da üna spedisiùn de l'Institûtu Internasiunôle de Stüdi Ligüri[14].

 
U punte rumônu ditu "de fôie", ün di sincue in-ta valô Ponci e u sölo ancura traversôbile.

De l'eté rumôna i ghe sùn nümerusi resti, scibén che i no gh'éran ancura di gréndi céntri, suntòi a-e stradde che i traversôvan a söna, survatüttu da l'inpurtànte via Julia Augusta che, custruia pe oréi de l'inperatû Cesare Gustu, in-te stu töccu chi a suntôva Vada Sabatia (d'ancö Vué) cun Albingaunum (Arbenga), e da cuscì dita "Stradda Romera". Testimunianse de ste stradde chi i sùn i sincue punti rumôni, du I-II seculu d.C., da valô Ponci (da-u latìn Vallis Pontium, "a valô di punti"), valô segundaria da sciüméra Susà. Chi i se truvôvan asci, tra-i cuscì diti punte Müttu e punte de l'ègua, de antighe côve pe l'estrasiùn da pria du Finô[15][16].

U remunta ciü o menu a-u IV-V seculu d.C. a custrusiùn da primma géxa paleocrestiana in-ta lücalité de Pîa, cunusciüa cumme a "ceive de Finô", da cuôle a l'è ancura vixibile a parte ciü bassa. A se truva sutta a-u cunventu di scapüsìn de San Fransescu, scröverta doppu di travai a-u cunventu féti tra-u 1940 e u 1945[17].

Doppu a chéita di rumôni a Ligüria a resterà pe ciü tenpu sutta a-i bisantìn, cun-a cuscì dita Provincia Maritima Italorum, cuande e söne a nord i l'éran sa cuntrulè da-i lüngubardi. Pe difende u limes, che u caminôva lüngu a sùra di munti, i saran realisòi di castra, tra-i cuôli se regurdan u Castrum Perticae e i castra de Pia e de Orcu. U Castrum Perticae, cunusciüo cumme castéllu de San Tugnìn asci (da-u numme de l'arénte gexétta[18]), u l'è üna furtificasiùn du VI-VII seculu scituô in simma a l'értu briccu che u divide Perti da valô de Orcu Feìn, cuélla da sciüméra Aquila, arénte a-u scitu de l'antigu céntru ligüre du vilàggiu de Agnime[19]. U castéllu de Orcu (Castrum Orche) u se truva a est du paise da-u mèximu numme, arénte a-a géxa de San Lencìn, e u cuntrulôva ségge a valô du rian Curnei (afluénte da Susà, a est), ségge a valô de Feìn, a ovest[20]. Cun-u castéllu de Varigotti (Castrum Varicottis), scituùn in simma a-u côu de punta Crena e desentégùn in-tu 1341 da-i senéisi[21], ste furtesse chi i furmôvan u scistema de difeisa de l'area, primma da custitusiùn du Marchexùn[13].

MediuevuModìfica

 O mæximo argoménto in detàggio: Marchexâto de Finâ.
 
Castél Govone e a sö ture "di diamanti".

U cuntrullu di bisantìn u fenirà in-tu VII seculu, cun-a cuncuista du re di lüngubardi Rutari du picenìn paise de eté rumôna che u se truvôva a-a fuxe du Pora in-tu 641 e, in-tu 643, du paise de Varicottis, du cuôle i saran desentégòi müraie e u primmu castellu[21].

Doppu i seculi ciü scüri de l'ôtu mediuevu a primma testimuniansa scrita du Finô a remunta a-u 967, cuande l'inperatö Otun I u cunsegnôva a Aleramo du Munferùn e tère da cuscì dita môrca Aleramica, tra-e cuôli u l'è indicùn u castellu de Orcu asci. Tra-i discendenti de Aleramo u se pué regurdô Riccu du Vasto, ditu asci Du Caréttu, mensunùn in-te ün dipluma du 1162 unde l'inperatö Federiccu Bôrbarussa u dôva a lé de tère e di tituli, tra-e cuôli cuéllu de marchéise de Savuna, cun pudesté surva a söna de Finô asci[20]. Scibén che l'investitura a fusse pe ün teritöriu bénbrn ciü gréndu, u sö puréi u l'éra a-a fìn efettivu sölo in-te l'area du Finô (détu che Savuna in pochi anni a diventerà ün liberu cumüne) e dunca u se fa incuménsô a stòia du Marchexùn propriu in-tu 1162, cun Riccu du Caréttu cumme sö primmu marchéise.

 
U Palassu du tribunô, a Burgu.

Da-a fìn du XII seculu a cuménsa ün periudu de grénde sviluppu pe tütta a söna, aviùn cun-a realisasiùn da primma parte du Castél Govone (foscia in-tu 1172[22]), in simma a-a colla du Becchignolo[23]. Inpurtànte a l'è asci a fundasiùn, féta pe oreité du marchéise Riccu II, du céntru de Burgu (mensunùn pe-a primma vurta in-tu 1213 cumme Burgus Finarii, u "Burgu du Finô") tra-a fìn du XII e u prinsipiu du XIII seculu, u cuôle u deventerà préstu a capitô du Marchexùn. De ciü, a fundasiùn a l'è steta foscia féta a-u pustu de ün ciü antigu paise, déti di recenti retruvaménti sutta a-a ciassa du tribunô, remuntanti a-u X seculu[24].

In-tu XIV seculu, cun-a crescita du puréi du Marchexùn (cumme a fundasiùn du Marchexùn de Süccaellu in-tu 1397 da parte de ün ramu da famia di Du Caréttu) a Repübbrica de Séna a incuménsôva a avéi de mire in-sciu Finô de moddu de tacô tütta a rivêa de Punénte, détu che i Du Caréttu i cuntrulôvan a söla stradda che da-u mô a l'andôva a-u Ducôto de Milan che a no fusse sutta a-i senéisi. Pe sti mutivi chi a scciuperà in-tu 1447 a cuscì dita guéra du Finô (che in-tu mentre u l'éra sutta a-u marchéise Galiottu I), fenirà l'annu doppu cun-a vitöria senéise, scibén che cuésti i saran caciòi sa in-tu 1450 da-e trüppe de Giuanne I[24]. A stòia de sta guéra chi a sara cuntô da Gianmario Filelfo, scritù senéise cuntenpuraneu a-i féti, in-tu sö libbru Bellum Finariense, du 1453[25].

In-ti anni sucessivi saran realisè e növe müraie de Burgu[26], ancura vixibili, cu-e tréi purté de purta Carétta[27], purta Testa[28] e purta Rumôna du Murìn, e a famusa ture di diamanti de Castél Govone (du 1490)[23]. In-tu 1462 u sara restruturùn u Palassu du Tribunô[29] e, in-tu 1492, u sara custruia a particulô géxa de Nostra Scignura du Loreto a Perti, cunusciüa cumme a géxa sincue canpanìn asci[30].

Eté mudernaModìfica

 
Vista da sité de Finô in-tu XVII seculu.

In-tu periudu sucessivu a-a vitöria in-ta guéra du Finô, u Marchexùn u l'ariverà a-u sö mascimu splendure, cuncuistandu vari paisi lüngu a Valô Burmia, fina a Saliceto e a Paroldo, fétu che u purtôva gréndi ricchesse da-i cumerci. In-tu mèximu periudu a ghe sara a custrusiùn de vari palassi de famie nobili[24], cumme i Ricci, che arvian u sö palassu in-tu 1529[31], i Cavasola[32] e, tra-i ciü inpurtànti, i Buraggi[33][34][35].

Però u muméntu de pôxe u fenirà préstu: cun-a scüsa de cuôrche revurta cuntra a-u marchéise Alfonsu II e a-u sö môlguvernu, a Repübbrica de Séna in-tu 1558 a mescierà guéra a-u Marchexùn, scibén che a cuntrulerà Finô sölo fìn a-u 1602, cuande, cun-a murte de l'urtimu marchéise (Sforsa Dria), u paserà sutta a l'inperu spagnollu, restandu de iure ün feudu inperiô. Pe-a Spagna u cuntrullu de Finô u l'éra tantu inpurtànte détu che u cunsentiva ün seisu a-u mô pe-u cuscì ditu "Caminu spagnollu" u cuôle, traversu u Ducôto de Milan, u cunsentiva a-e trüppe da Spagna e da Napuli de rivô in-te Fiandre, pruvinse ribelli. A-u periudu spagnollu i remuntan varie custrusiòi, a-a giurnô d'ancö ancura existenti, cumme a purta Reôle, realisô a-u pustu da purta Carétta[27], u rafursaméntu di castelli sa presenti, a custrusiùn da furtessa de San Giuanne, surva a-u céntru de Burgu[36], l'ôrcu triunfôle a Marina[37] e a scistemasiùn de varie géxe, cumme cuélla de San Biôxu[13][24].

 
I Statuta de Finô, du 1667.

A fìn da duminasiùn spagnolla, in-tu 1707, a curispunde a-u defenitivu declìn du Marchexùn, catùn da Séna in-tu 1713, a cuôle a sara l'urtima feudataria de Finô, esercitandu u sö cuntrullu traversu ün guvernatö. Scinbulu da növa gestiùn a l'è a destrusiùn, in-tu 1715, de Castél Govone; gestiùn che a duverà gesti asci de revurte, cumme cuélle du 1730 e du 1734, e ün invasiùn di piemontéisi. Cun-a Pôxe de Acquisgrana du 1748 u cuntrullu de Finô u sara du tüttu détu a-a Repübbrica de Séna, a cuôle a tacerà dritaménte a söna a-i sö dumini, restandu cuscì Finô sölo de iure ün marchexùn, cunservandu però i sö antighi Statuta[13][38].

Eté cuntenpuraneaModìfica

L'antigu Stôtu però u fenira du tüttu sölo in-tu 1795 cuande, cun l'invasiùn de trüppe francéisi de Napuleùn e a creasiùn da Repübbrica Ligüre, i saran abuliti véggi tituli e feudi e l'aministrasiùn lücale a sara mudernisô. Inprinsipiu tacùn in-tu departiméntu da Maremula, cun capulögu Prìa, cun l'anesiùn da Ligüria a l'inperu francéise Finô u sara inseritu in-tu departiméntu de Muntenötte, unde u l'éra capulögu de ün canton de l'arrondissement de Savuna. U remunta a stu periudu chi a custrusiùn du Teôtru Aycardi, u ciü antigu de tütta a rivêa, avértu in-tu 1806[39].

In-tu 1815, doppu a cürta speriénsa da Repübbrica Senéise, Finô e tütta a Ligüria i saran déti a-i Savüia, pe decisiùn du Cungressu de Vienna, e dunca inseritu, fìn a-u 1927, in-ta pruvinsa de Séna, pe poi pasô in-ta növa pruvinsa de Savuna[40]. In-tu mèximu annu u sara creùn u cumüne de Finale Ligure asci, cun l'uniùn di trèi paisi de Burgu, de Pia e de Marina[41].

In-ti anni da primma guéra mundiô a Finô a cuménsôva ün prucessu de industrialisasiùn, cun-a creasiùn de oficine de Marina (che i faxevan côri féruviàri), poi catè da l'ommu d'afôri senéise Rinaldu Piaggio, u cuôle u l'avierà a prudusiùn de aérei. Fìn a-u sö stramüu a Villanöva d'Arbenga in-tu 2014, sta chi a sara a realté de travaiu ciü inpurtànte du paise, cu-i stabilimenti da Piaggio Aerospace, a-a giurnô d'ancö pe-a ciü parte derucòi, che i ocupavôn üna grénda area arénte a-u côu da Crôvasòppa[42].

Déta a sö lünga e inpurtànte stòia in-tu 2007, cun decrétu du prescidénte da repübbrica, u cumüne de Finô u l'à ricevùn u titulu de sité. Da-u 1973 a-u 2011 u l'à fétu parte da Cumünité Muntana Pollupice asci, a-a giurnô d'ancö derlenguô[43].

AbitantiModìfica

U céntru du cumüne de Finô u l'è spartiu in-te frasiòi stòriche de Burgu, Pia e Marina, tacòi asemme in-tu 1927. Gh'è asci de ôtre frasiòi, véggi cumüni d'ancö tacòi a Finô, cumme Lacremô, Versi e Varigotti (cumüni fìn a-u 1896, cun Pîa), Gura e Ölle (a Burgu, u 14 avri 1869), Perti (cun Burgu da-u 1877), ôtre che Môgne, Muntixélu e San Benardìn.

Finô u cunfina cun Borsi Verési e U Tû a punénte, Côrxi, Orcu Feìn e Véssi a munte du paise e cun Nori a levante; a sud u l'è bagnùn da-u Mô Ligüre.

Evulusiùn demugràficaModìfica

Abitanti censî[44]

Minorànse fulénModìfica

Segundu l'ISTAT, a-u 31 dixénbre 2017, a Finô i gh'éran 880 rexidenti fulén.

Sciti de interesseModìfica

Architetüe religiuseModìfica

Finô u l'è a-a giurnô d'ancö ancura diviso tra-i prevostri de növe géxe, cun surisdisiùn in di teritöri che ciü o menu i sùn i méximi di cuélli di véggi cumüni, d'ancö tacòi a-a sité[45]. U l'è interessante véi cumme, détu che e due lücalité de Gura e de Ölle i sùn stéte catòi da-u marchéise Riccu II "sölo" in-tu 1212 (vari anni doppu a custitusiùn du Marchexùn), a-a giurnô d'ancö ste due parocchie chi a se truvan ancura sutta a-a diocesi de Arbenga-Inperia, cumme a vexìna Prìa, e nu sutta a cuélla de Savuna-Nori, cumme u restu du cumüne de Finô[46][47].

Parocchia de Burgu
 
Faciôta da géxa de San Biôxu.
  • Colegiôta de San Biôxu: l'ôtra baxilica de Finô, a l'è a sêde da parocchia da lücalité de Burgu. A nu l'è tantu céra a dôta de custrusiùn de sta géxa chi, cun-a sö primma testimuniansa scrita che a remunta a-u 1162, cuande a se truvôva ancura föra da-e müraie du paise (San Biôxu extra-muros). Tra-u 1372 e u 1375 a géxa a sara recustruita dréntu a-u burgu segundu ün stile göticu e, in-tu 1463, u sara realisùn, surva a üna de turi de müraie du paise, u sö canpanìn. Sacchesô in-ta guéra du Finô, a géxa de San Biôxu a sara turna recustruia tra-u 1634 e u 1659 in-te ün stile baroccu[48][49].
  • Géxa e Cunventu de Santa Caterina: custrusiùn incuménsô in-tu 1359 pe oréi du marchéise Sorsu, pe döverô a géxa cumme sepürtu pe-a sö famia, a l'è stéta a sêde fìn a-u 1802 di frè dumenichén, pe poi ése trasfurmùn in-te üna galéra. Serô a galéra asci, a-a giurnô d'ancö cuéllu de Santa Caterina u l'è deventùn ün inpurtànte céntru cultürôle, sêde du museu da sité, de üna bibliutêca e de ün auditorium, u cuôle u se truva dréntu a géxa stessa[50][51].
  • Géxa "Regina Pacis": a se truva in-scia riva du munte da Crôvasòppa, de la da-a sciümére Pora e suntô a-u senté napuleunicu pe Véresi.
  • Géxa de San Giuseppe Calansano: a se truva lüngu a stradda pe Marina e a l'éra in prinsipiu dedicô a San Tognu. A l'è cunusciüa cumme a géxa di Scolopi asci, détu che da-u 1831 a l'è stéta a sêde de sta cungregasiùn religiusa chi, inpegnô in-te l'educasiùn di matétti che i rivavan da-e famie ciü povere[52].
Parocchia de Marina
 
Faciôta da géxa de San Giuanne.
  • Colegiôta de San Giuanne Batista: a l'è a sêde da parocchia da lücalité de Marina e üna de due baxiliche de Finô. Grénda géxa in stile baroccu, a sö realisasiùn a l'è duvüa a l'oréi du vescu Anbröxu Fieschi. Lé u oréiva deféti rinpiasô a végia ceive de Finô cun üna ciü inpurtànte géxa, ordenandu cuscì u prinsipiu di travai in-tu 1567, scibén che a custrusiùn a cuménserà sölo in-tu 1619 e a dürerà pe sincuantasincue anni, fìn a-u 1674. Travai sucessivi, cumme a növa faciôta du 1762 e a cüpula du 1780, i gh'àn détu a-a géxa u sö spétu d'ancö[53][54][55].
  • Ceive de Finô: a l'éra a ciü antiga géxa da söna, realisô segundu u stile paleocrestian in-tu V seculu e dedicô a San Giuanne Batista, San Nasariu e San Celsu. Largô varie vurte, cun-u sviluppu du paise de Marina u prevostru da lücalité u se spusterà però in-ta növa parocchia, cun-a végia géxa che a paserà a-i scapüsìn, surva a cuôle i custruiràn ün cunventu. Grasie a di scôvi, féti tra-u 1939 e u 1946, u l'è puscibile véi a-a giurnô d'ancö a sö parte ciü bassa[17][56].
  • Géxa de Santa Maìn Manéna de' Passi: cunusciüa asci cumme Géxa di Néigri, da-u curû de cappe da casassa ligô a sta géxa chi (cuélla da Santiscima Trinité e da Murte), a sö custrusiùn a l'è incuménsô in-tu 1697, pe fenî in-tu 1706. A-a giurnô d'ancö a l'è cunusciüa pe-u sö gréndu presepiu, ün di ciü bèlli da sité[57].
  • Géxa e Cunventu de San Fransescu: fìn a-i anni 90 sêde di scapüsìn, i se truvan in-scia stradda pe Burgu. Géxa e cunventu i sùn stéti custruî surva l'antiga ceive de Finô tra-u 1582 e u 1585 ma derucòi in-tu 1628, pe poi ése recustruî tra-u 1642 e u 1644, segundu u spétu d'ancö[56][58].
Parocchia de Pia
 
Santa Maìn de Pia e u sö campanìn.
  • Abbasia de Santa Maìn: custrusiùn realisô surva a üna géxa benbén ciü antiga, dedicô sénpre a Santa Maìn e sa presente in-te ün attu du 1170, unde a l'è indicô cumme üna prupieté de l'abbasia de San Cuintìn de Spigno. U gréndu campanìn, da l'ôta punta a öttu lôti e realisùn cun-a cuscì dita pria du Finô, u remunta a-u XIII seculu e u l'è a söla parte da géxa mediuevôle restô intégra, détu che sölo de parti picine da primma custrusiùn i sùn ancura vixibili. In-tu 1474 a géxa, pe dumanda du marchéise Galiottu II a-u papa Sistu IV, a sara déta a-i frè orivetén, di benedetìn lighé a-a növa cungregasiùn de Munte Orivetu, i cuôli i largeràn a géxa, purtandu da-a Tuscana varie upere d'arte. U remunta a stu periudu chi a realisùn du durmitöiu e du refetöiu, cun l'inprinsipiu da custrusiùn di dòi ciostri asci, che i resteràn però da finî fina a-u 1921. Tra-u 1724 e u 1729 l'abbasia a sara recustruia segundu u sö spétu d'ancö, cun üna söla navôta e cun-a bèlla faciôta decurô da vari dipinti[59][60][61].
  • Capélla de San Tugnìn Abùn a-u Munte: a se truva in-te l'area de Pia cunuscica cumme "Munte de Pia", lüngu a stradda (a SP54) che, muntandu da-a valô du Pora, a traversa l'ôtucianu de Môgne, in-te üna pusisiùn da-a cuôle a gh'è üna vista panuramica in-sciu restu du cumüne de Finô. A capélla a l'à ün particulô canpanìn, da-a cianta a triangulu, ün di pochi in tütta a Ligüria[62][63].
Parocchia de Lacremô
 
L'antiga géxa de San Ciprian a Lacremô.
  • Géxa de San Ciprian: a l'éra a sêde da parocchia de Lacremô, a-a giurnô d'ancö stramüô in-te üna custrusiùn ciü növa. A l'è u frütu de sucessivi derucaménti e recustrusiòi, cun üna primma géxa, descroverta grasie a di scôvi, che a remunta foscia a l'éte rumôna. A segunda géxa, d'éte mediuevôle, a l'éra stéta realisô cun ün stile rumônicu tra-u XII e u XIII seculu e, pocu doppu, u sara custruiu u campanìn asci, u ciü antigu du Finô. U spétu d'ancö da géxa de San Ciprian u riva da dòi largaménti sucessivi, l'urtimu di cuôli in-tu XVIII seculu, cun-a géxa che a resterà in funsiùn fina a-u 1932, cuande a parocchia a sara spustô in-ta sö növa sêde[64][65].
  • Géxa di Santi Curneliu e Ciprian: d'ancö a l'è a parocchia de Lacremô, custruia tra-u 1931 e u 1932 in-te üna pusisiùn ciü vexìna a-u növu céntru du paise, détu che a végia géxa a se truva in-scia riva du munte Tolle, in-ta parte végia du paise. A növa géxa, du tüttu custruia cun-a cuscì dita pria du Finô, a l'è stéta realisô segundu ün stile néu-rumônicu in tréi navôta e cun ün értu campanìn[66][67].
  • Géxa de San Senô: a l'è scituô in-ta lücalité de Versi, in-scia riva di munti de frönte a cuélla de Lacremô, da l'ôtra parte da valô da sciüméra Susà[68].
  • Oratoiu de San Bastianìn: custrusiùn che a remunta a-u XIV seculu e recustruia in-tu XVI, a se truva dapé a-a végia géxa de San Ciprian. A l'è üna custrusiùn séncia, cun üna söla stansia e üna picina sacristia, a-a giurnô d'ancö vöia détu che i arêdi i sùn stéti stramüòi in-ta növa géxa, in-tu fundu da valô.
  • Capellétta de Nostra Scignura da Miséicordia: scituô a ün incröxu da stradda che a munta da-u fundu da valô a-u paise végiu de Lacremô. A l'è dedicô a-a mèxima Madonna du Santuaiu de Savuna.
  • Capélla de Nostra Scignura du bùn viéggiu: a se truva a-a fìn da stradda che da Lacremô végiu a china in-ta valô.
Parocchia de Muntixélu
  • Géxa de San Dalmasio Môrtire: parocchia da lücalité de Muntixélu, a l'è stéta custruia doppu u derucaméntu da géxa ciü antiga, che a remuntôva a-u XIV seculu, da cuôle u resta in pé u campanìn.
Parocchia de Perti
 
A géxa "di sincue canpanìn", a Perti.
  • Géxa de San Eusébiu: sêde da parocchia de Perti, a cunsciste in due custrusiòi. A primma, che a remunta a-u XI seculu, a l'é stéta realisô surva a üna cripta de éte rumôna, presente sa in-tu II-I seculu a.C. U sö spétu d'ancö u l'è però da fìn du XV seculu, cuande a géxa a sara derucô pe ése poi recustruia ciü grénda. Particularité da végia géxa de San Eusébiu a l'è u campanìn "a veira", pocu cumüne tra-e géxe lìgüri. Però sta custrusiùn chi a deventerà préstu troppu picina pe-i besögni da cumünité de Perti e dunca, in-tu 1714, a sara incuménsô a realisasiùn da növa géxa, acostu a l'ôtra. Grénda custrusiùn, de furma a fegura a öttu lôti, che a sara féta pe-a ciü parte cun de prie che i rivavan da castél Govone, desentégùn in-tu 1715 da-i senéisi[69][70][71].
  • Géxa de Nostra Scignura de Loreto: cunusciüa cumme a "géxa di sincue canpanìn" ascì, a l'è üna de custrusiòi ciü famuse de Finô, tantu che a sö prugettasiùn a sara atribuia, ôruneaménte, a-u Bramante. U sö prugèttu u pia esénpiu da de realisasiòn fiurentìne du Brunelleschi e a l'à cumme mudéllu scuéxi de següru a cuscì dita Capélla Portinari, a Milan. A custrusiùn de sta géxa chi a remunta ciü o menu a l'annu 1470, in-tu periudu du mascimu splendure du Marchexùn, cun ün sögu de curû ötegniu cun l'üsu da pria du Finô, di matòi e de materiôli gianchi, cumme in-ta vexìna ture de castél Govone[30][72].
  • Géxa de San Bastianìn: géxa realisô ciü o menu in-te l'annu 1490 pe oréi du cardinô Carlu Duménegu Du Caréttu, che u vegniva propriu da Finô, u cuôle u l'ordenerà a custrusiùn du purtô da géxa asci. Da-a séncia faciôta a cabana, segundu ün stile rumônicu, a géxa a l'è divisa in tréi navôte e a gh'à di interni cun di ricchi afreschi. Diferenteménte da-a ciü parte de ôtre géxe de Finô, cuélla de San Bastianìn a nu l'è stéta recustruia, cunservandu cuscì u sö spétu originôle[73][74].
  • Capélla de San Tugnìn: picina e antiga géxa, a l'è stéta realisô tra-u VI e u VIII seculu arénte a-u Castrum Perticae, in simma a l'értu briccu che u divide Perti da valô da sciüméra Aquila. Inprinsipiu custruia segundu ün stile rumônicu, u sö spétu d'ancö u l'è cuéllu da recustrusiùn sucessiva a-u gréndu subrillu du 1887, fétu de moddu da regurdô e capélle de canpagna custruie in cuélli anni[18][75].
Parocchia de Gura
 
U canpanìn da végia géxa de San Bertumé.
  • Géxa de San Bertumé apostulu: realisô in-tu XIV seculu, a l'è stéta a parocchia de Gura fina a-a custrusiùn da növa géxa, dedicô senpre a San Bertumé, ciü vexìna a-u céntru du paise. A-a giurnô a se truva in-te ün stétu de abandùn, cun-u téite pe-a ciü parte derucùn, mentre u canpanìn u l'è in-te üna cundisiùn méiu. Custruiu cun-a pria du Finô, u regurda in-tu stile cuéllu da géxa de San Eusébiu de Perti, détu che ste architetüe chi, derivòi ciü da custrusiòi piemuntéisi che ligüri, i éran benbén cumüni in-tu Marchexùn[76].
  • (növa) Géxa de San Bertumé apostulu: a l'è stéta prugèttô in-ti anni sincuata, pe poi ése custruia tra-u 1957 e u 1962, cun üna cianta a cruxe inclinô, in simma a-a colla de Gura. E canpône de sta géxa chi i sùn stéte realisè cun-u metallu ötegniu da-a füsiùn de cuéllu du canpanìn da végia géxa[77].
  • Capélla de Nostra Scignura de Loreto: capélla che a l'è stéta custruia in-tu XVII seculu, diversaménte da-a sö intitulasiùn uficiô a l'è cunusciüa da-i abitanti de Gura cumme a "Capélla da Nunsiô". Üna resénte tradisiùn lücale a ure però che a relativa festa a no ségge festegiô u 25 môrsu, ma in-ta primma dumenega doppu a Pascua, pe nu cuntrastô cun-u clima sacru da cuaresima[78].
  • Capélla de San Lassaru: a se truva in-ta lücalité de Gura da-u mèximu numme. U sö spétu d'ancö u remunta a üna recustrusiùn du XVI seculu[79].
  • Capélla de Santa Rösalia: a l'è scituô in-ta cuntrô de Brasale. A capélla a remunta a-u 1632 e a l'è stéta da pocu resturô[80].
  • Capélla de Nostra Scignura da Néive: a se truva in-ta cuntrô de Valsérùn, versu a valô de Côrxi, e a l'è stéta realisô in-tu XVII seculu survatüttu grasie a-e dunasiòi di fedeli, e cuôli i l'àn cunsentiu de custruî u canpanìn e a sacristia asci[81].
Parocchia de Ölle
  • Géxa de San Giuanne Decollùn: a l'è a sêde da parocchia da lücalité de Ölle, custruia in-tu 1634. In-ta géxa a gh'è asci üna statua da dedicô a-a Madonna Auxilium christianorum (cunusciüa cumme a "Madonna di favìn"), a-a cuôle a l'è dedicô a festa du 22 masu, da pocu scistemô[82].
Parocchia de Varigotti
 
A végia géxa de San Lurénsu.
  • Géxa de San Lurénsu: a l'è a sêde da parocchia de Varigotti, custruia pe üna primma vurta in-tu XIV seculu, segundu ün stile tardu-göticu. Da custrusiùn mediuevôle u resta sölo u canpanìn, in parte recustruiu, détu che u sö spétu d'ancö u l'è cuéllu de üna realisasiùn sucessiva, féta cun ün stile baroccu. A géxa a presenta üna cüpula e üna faciôta decurô cu-e bande orisontali cumüni in tante géxe ligüri e a l'è stéta reavérta, doppu a sö recustrusiùn, in-tu 1725, vegnindu sübitu deciarô cumme a parocchia du paise[83].
  • (végia) Géxa de San Lurénsu: a l'è scituô in-ta riva du munte daré a punta Crena, surva a-a cuscì dita ansa di Saracìn, e a l'è üna de custrusiòi ciü antighe da söna, che a remunta a-u VI-VII seculu. In-tu 1127 a sö prupieté a sara déta da-u vescu de Arbenga Otun I a-u munestê benedettìn de l'isura de Lérins, in Pruvensa, scibén che a turnerà préstu sutta a-a Ceive de Finô, in cuélli anni a géxa ciü inpurtànte da söna, détu che i batési i vegnivan féti sölo chi. U sö spétu d'ancö u l'è cuéllu de üna recustrusiùn sucessiva, du XV seculu. Però, in-tu 1586, déta a sö pusisiùn pocu acescibile e e picine dimensciòi, a parocchia a sara stramüô in-te l'Oratoiu de San Tugnìn, in-tu céntru du paise[84][85][86].
  • Oratoiu de San Tugnìn Abùn: u l'è üna custrusiùn che a se truva lüngu a SS1 Aurelia, arénte a-a parocchia de San Lurénsu e a végiu palassu du cumüne, che a remunta ciü o menu a-u XIV seculu. A l'à üna strutüa a navôta séncia e a l'è a sêde da cungregasiùn religiusa da-u mèximu numme. De ciü, tra-a serô da végia géxa de San Lurénsu e a custrusiùn de cuélla növa (prinsipalménte pe-u XVII seculu), a l'è stéta sêde da parocchia de Varigotti[87].

Architetüe civiliModìfica

 
Detaggiu da faciôta dipinta du palassu du tribunô, a Burgu.
  • Palassu du tribunô: u l'è ün di palassi ciü cunusciüi de Finô; u se truva in-tu céntru de Burgu e u prende u sö numme da-u fétu d'ése stétu, scuéxi fina a-a giurnô d'ancö, ségge a sêde du tribunô du Marchexùn che ün palassu de sustisia asci. U l'è mensunùn pe-a primma vurta in-tu 1311, dunca u l'è foscia stétu realisùn a-u tenpu da fundasiùn de Burgus Finarii pe oréi de ün di primmi marchéisi scibén che, segundu di recenti retruvaménti, in-te l'area i gh'éran sa de custrusiòi ciü antighe. U palassu du tribunô u l'è stétu anpliùn varie vurte, tra-e cuôli i sùn stéti inpurtànti i travaggi du XV-XVI seculu, che i l'àn détu u sö spétu d'ancö a-a faciôta, riccaménte decurô cun di afreschi[29][88].
  • Palassu Ricci: palassu da famia da-u méximu numme, u sö spétu d'ancö u l'è cuéllu da recustrusiùn du 1529. U se truva a Burgu, in-scia ciassa de Santa Caterina, scibén che a sö intrô prinsipô, decurô da ün gréndu purtün, a fusse da l'ôtru lôtu, in-sciu cuscì dito caruggiu du munisipiu. U l'é stétu a sêde du cumüne de Burgu da-u 1863 fìn a-a sö supresciùn, in-tu 1927[31].
  • Villa Gallesio-Sanguineti: custruia in-scia riva de levante da valô da sciuméra Aquila, a l'è stéta a villa da famia Gallesio. A l'è deventô famusa pe l'ativité de ün di sö propietari, Sorsu Gallesio, u cuôle, ün butanicu, u döverô i terén da villa pe-i sö stüdi in-sci èrburi da früta, primma da pubblicasiùn du sö libbru Pomona Italiana[89].
  • Teôtru Aycardi: teôtru da lücalité de Burgu, u l'è stétu custruiu tra-u 1804 e u 1806, a-u pustu du ciü végiu oratoiu di Scolopi. U l'è u ciü antigu teôtru de tütta a rivêa, da-u 2019 reavértu a-u pübrico[90][91].
  • Teôtru Camillo Sivori: u se truva in-ta lücalité de Marina, lüngu l'Aurelia, e a sö custrusiùn a l'é cuménsô in-tu 1863, pe finî tréi anni doppu. Realisùn segundu ün stile neu-clascicu, u l'è dedicùn a l'urtimu boccia de Paganìn, u cuôle u l'axèiva partecipùn a l'avertura de stu teôtru chi. A-giurnô d'ancö, e da vari anni, u Sivori u l'è serùn, détu u sö besögnu de inpurtànti travaggi de manutensiùn[92][93].
  • Ôrcu a Margaritta Teresa d'Asburgo: u l'è stétu custruiu tra masu e agustu du 1666 pe-u rivu da suéna fia du re Féipo IV de Spagna a Finô, cuande a l'éra in viéggiu pe Viénna pe andô a mariô Puldu I d'Austria. U l'è ün gréndu ôrcu sénciu pugiùn surva cuattru chinole, realisùn segundu ün stile clascicu[37][94].
  • Punti rumôni: a Finô i ghe sùn vari punti de l'antiga Via Julia Augusta, che a pasôva in-te valè daré a-u paise, cumme i sincue, in particulô, da valô Ponci[15].

Architetüe militôriModìfica

 
Castél Govone de nötte.
  • Castrum Perticae: da-u latìn "castéllu de Perti", cunusciüo cumme castéllu de San Tugnìn asci (da-u numme de l'arénte gexétta[18]), a l'è üna furtificasiùn custruia da-i bisantìn che a se truva in simma a l'értu briccu che u divide Perti da valô da sciüméra Aquila. A sö realisasiùn a l'è foscia du VI-VII seculu, dunca a remunta a primma de l'invasiùn di lüngubardi, e a l'è mensunùn pe-a primma vurta in-te ün dipluma du 1162 de l'inperatö Federiccu Bôrbarussa. U sara pocu a pocu abandunùn cun-u sviluppu du paise de Burgu a partî da-u XIII seculu. A-a giurnô d'ancö i restan sölo de ruvine e di töcchi de müraie[19][95].
  • Castél Govone: scituùn in-sciu briccu du Becchignolo, in-ta frasiùn de Perti, u remunta ciü o menu a-u 1172 e u l'è ün di scinbuli de Finô. Custruiu sübitu doppu a custitusiùn du Marchexùn, pe oréi du marchéise Riccu II, u l'è sa mensunùn in-tu 1188 cumme üna "caminata", dunca ün palassu furtificùn cun di camìn. Sa largùn in-tu XIV seculu, u sara cuncuistùn da-i senéisi in-ta guéra du Finô (in-tu 1448) ma liberùn da-u marchéise Giuanne I dòi anni doppu. A remunta a-u 1490 a coscì dita "Ture di diamanti", realisô cun-u scistema du bugnato, u cuôle u l'à détu u sö spétu particulô. In-ti seculi sucessivi, cun l'invensiùn di canòi, a sara realisô üna segunda müraia, ciü spessa, fenia in-tu 1558. Però, cun-a duminasiùn spagnolla, castél Govone u perderà prestu a sö inpurtànsa in favö da furtessa de San Giuanne tantu che, sutta a-u sucessivu cuntrullu da Repübbrica de Séna, a müraia de föra a sara féta scciupô in-tu 1713. A-a giurnô d'ancö, grasie a di finansiaménti de l'Uniùn Europêa, u l'è in cursu ün prugèttu de recüperu[23][96][97].
 
Castél San Giuanne e a stradda Beretta, cun-a Purta da Mésalüna.
  • Castél San Giuanne: furtessa spagnolla, realisô tra-u 1640 e u 1678 in-ta lücalité de Burgu, a l'è scituô in-scia cuscì dita stradda Beretta, a cuôle a suntôva Finô cu-i sö castélli e cun-u Ducôto de Milan. U l'è stétu custruiu a-u pustu de üna ciü antiga ture mediuevôle e, pe üna méiu difeisa, u presenta de müraie a tenaie, e cuôli i l'àn de guôrdiule a-e estremité. In parte derucùn da-i senéisi in-tu 1713, u sara lasciùn in stétu de abandùn fìn a-u 1822 cuande, pe oréi da növa aministrasiùn di Savüia, u sara trasfurmùn in-te üna galéra, ciosa sölo in-tu növeséntu. A-a giurnô d'ancö castél San Giuanne u l'è de proprieté du cumüne e pe-a ciü parte vixitôbile[36][98].
 
A furtessa de Castelfrancu de nötte.
  • Castelfrancu: castéllu senéise du XIV seculu (foscia finiu in-tu 1365), döverùn da cuésti pe cuntrulô u Marchexùn de Finô, u l'è ciamùn cuscì détu che, esendu ün exclave senéise in-tu teritöriu du Marchexùn, u nu l'éra suttupustu a-u pagaméntu de tascie. Déta a sö pusisiùn strategica u sara cuncuistùn, derucùn e recustruiu varie vurte fìn a-u periudu da duminasiùn spagnolla, cuande u sara trasfurmùn in-ta prinsipô furtessa de Finô, cun-a realisasiùn de vari furti ségge versu i munti che u mô. Cun-a növa duminasiùn senéise, diversaménte da-i ôtri castélli, a furtessa de Castelfrancu a sara ancura döverô pe cuntrulô a söna, respingendu üna squaddra de cuatorse nôvi ingléisi in-tu 1745. Doppu ün periudu in-tu cuôle u l'è stétu döverùn cumme galéra, a-a giurnô d'ancö u l'è a sêde de vari archivi[99][100].
  • Ture da Crôvasòppa: a l'è a ture bénben vixibile da tütta a söna, che a se truva in simma a-u côu da-u méximu numme. A sö custrusiùn a l'è incuménsô pe oréi du guvernatû spagnollu de Finô don Pedro de Toledo y Anaya, de moddu de cuntrastô i tacchi di saracìn, cun ün decretu du 10 masu du 1608. A ture a l'à üna furma a fegura de cuattru lôti e a l'è ôta due livélli, cun due garitte pusisiuné in-sci canti sud-est e nord-ovest[101].
  • Ture de Varigotti: a l'è a ture che a se truva in simma a punta Crena, surva a-a lücalité de Varigotti. A l'è u frütu de üna recustrusiùn du XIX seculu féta cu-i materiôli e a-u pustu de üna ture bénben ciü antiga, parte du castrum bisantìn derucùn in-tu 1341, doppu ün taccu di senéisi a-u purtu du paise. A séncia ture, da-a furma a cuattru lôti e ôta due livélli, a l'è stéta realisô cumme üna pustasiùn di canòi pe-a difeisa da rivêa[102].
  • Ture de San Dunôtu o Munuméntu a-u senerô Cavigia: munuméntu dedicùn a-u senerô finarìn Riccu Cavigia, cumandante de ün armô in-ta primma guéra mundiô, u l'è stétu realisùn in-tu 1952 dréntu ün antiga ture, in simma a-u côu de San Dunôtu. Sta ture chi, che a regurda cuélla da Crôvasòppa scibén che a ségge in cundisiòi pésu, a l'è stéta custruia pe raxòi de difeisa da rivêa da-i tacchi di saracìn, arénte a üna géxa, a-a giurnô d'ancö sparîa, dedicô a San Dunôtu (che a l'à défeti détu u numme a-u côu asci)[103][104].
  • Cà-ture de Belenda: a se truva in-scia colla de San Benardìn, surva a-a valô da sciümera Susà, e u l'è u méiu côxu de cà furtificô ancura vixibile in-ta söna. A sö custrusiùn, che a cunta de tréi livélli, a remunta a-u XIV seculu e a l'è stéta féta cun-a pria du Finô[105].

MuseiModìfica

  • Museu archeulogicu du Finô: u l'è u museu da sité, u cuôle u cunserva vari retruvaménti preistòirici e de éte sucessive féti in-te l'ôrme de l'area, resti du periudu rumônu e bisantìn, reperti de l'éte mediuevôle e üna grénda collesiùn de monéte antighe. U l'è vixitôbile u restu du cunventu asci, che u l'éra stétu trasfurmùn in-te üna galéra, cu-e célle ciü düre scituè in-tu canpanìn de l'arénte géxa[106].

EcunumiaModìfica

 
Üna vigna in-ta valô de Perti.

Cumme pe-i ôtri cumüni da rivêa, tantu inpurtànte pe l'ecunumia de Finô u l'è u turismu balneare scibén che i ghe séggian nümeruse ôtre ativité puscibili. Deféti a gh'è ascì ün turismu suntùn a-e varie ativité sportive pe-e cuôli Finô u l'è deventùn ün inpurtànte céntru de turismu internasiunôle, survatüttu pe-a rampignô, féta in-sce varie rive verticôli di munti surva e valé daré a-u paise, e pe-u ciclismu, prinsipalménte pe-e discipline lighè a-a mountain bike.

Fìn a-u 2012, doppu ün prucessu de industrialisasiùn incuménsùn in-tu XIX seculu, a se truvôva chi a sêde du stabilimentu da Piaggio Aerospace, frabica unde a gh'éra a prudusiùn de aérei, che a l'è stéta de lüngu a ciü inpurtànte realté de travaiu du paise.

Pe-u primariu i sùn presenti de ativité agricule, cu-i prudutti cultivòi in-tu restu da rivêa ligüre e de varieté tipiche de Finô asci, cumme de vigne de ruseise, de lümassina e de vermentìn che i l'àn ötegniu u certificùn D.O.C.

CultüraModìfica

IstrusiùnModìfica

Bibliutêche
 
Ün di ciostri du cunventu de Santa Caterina, sêde da Biblioteca Mediateca e du Museu archeulogicu du Finô asci.

A Finô a l'è stéta creô, cu-e bibliutêche di cumüni de Côrxi e Maiö asci, a cuscì dita réi du Sistema Bibliotecario Finalese, a cuôle a cunprende e due bibliutêche da sité[107].

  • Biblioteca Mediateca finalese: avérta in-tu 2002, a l'è a növa bibliutêca da sité. A se truva a Burgu, in-tu cunventu de Santa Caterina, e a cunta de scuéxi séntumilla libbri, pe ün nümeru de vixitatòi a l'annu paréggiu ciü o menu a trentasincuemilla[108].
  • Biblioteca San Lorenzo: a l'è a bibliutêca de Varigotti, scituô in-scia SS1 Aurelia e avérta in-tu 2006.
Scöre

Pe l'istrusiùn de livéllu segundariu de segundu grôdu, a Finô i ghe sùn e scöre de:

  • Licéu statôle "Arturu Issel", cu-i indirissi scentificu, lénguistegu, scense umône e ecunomicu-sociô.
  • IPSIA "Leunôrdu da Vinci"
  • IPSSAR "Gustu Migliorini"

DialettuModìfica

 O mæximo argoménto in detàggio: Dialétto finaléize.

A Finô u l'è parlùn ün particulô dialéttu da léngua lìgüre, du gruppu du lìgüre céntru-ucidentàle, u finarìn. Stu dialettu chi u l'è üna parlô cun varie diferense da cuélle di paisi vexìn, déta a lünga stòia du Marchexùn de indipendensa da-a Repübbrica de Séna. Stu fétu chi u cunsentia a-u finarìn de scapurô a-e infruénse du senéise presenti in-ti teritöri vexìn, cunservandu e sö particularité[109].

Persunalité lighè a FinôModìfica

 
U munuméntu a-u senerô Caviglia.

ManifestasiòiModìfica

 
Preparasiùn du Paliu de Cuntrè, in-ta ciassa Vittorio Emanuele.
  • Trail du Marchexùn: u se tegne a primma dumenega de môrsu in-ti senté tra-i bricchi de Finô, pe üna lünghessa de scuéxi 38 km[110].
  • Salone dell'Agroalimentare Ligure: tra avri e masu a Burgu, u l'è ün eventu enogastronomico dedicùn a-e tradisiòi e a-e coltüre lücali[111].
  • 24h de Finô: da-u 1999 a l'è üna di cunpetisiòi de endurance mountain bike ciü inpurtànte a-u mundu. U se tegne tra masu e sügnu tra-i senté in-sci bricchi da lücalité Môgne[112].
  • Varigotti Festival: a lüu, festival müxicôle dedicùn a-a cansùn d'autö[113].
  • {te}che Festival: u se tegne tra lüu e agustu in-tu castéllu de Castelfrancu e u cunsciste in mustre d'arte e spetaculi de ballu, müxica e teôtru[114].
  • Viéggiu in-tu mediuevu: manifestasiùn che a se tegne in agustu, pe mustrô cumme a éra a vitta in-tu 1400, sutta a-u Marchexùn in-tu sö momentu de mascima richéssa[115].
  • Finale for Nepal: manifestasiùn ligô a l'inpurtànsa de Finô cumme lücalité unde u l'è praticùn u sport da rampignô, a gh'à cumme scupu cuéllu de recanpô giüti pe-e pupulasiòi du Nepal. A se tegne tütti i anni in-tu méise de setenbre[116].
  • FinalEnduro - Enduro World Series: u se tegne a otubre e, cun-a 24h de Finô, a l'è üna de manifestasiòi de endurance mountain bike ciü inpurtànti a-u mundu. In particulô a FinalEnduro, creô in-tu 2008, a l'è l'urtima tappa du canpiunùn mundiô de sta disciplina chi[117].
  • RunRivieraRun Half Marathon: manifestasiùn che a se tegne de otubre, a cunsciste in-te üna mésa maratona (de 21,097 km) che, partindu da Varigotti, a cure lüngu l'Aurelia fina a-a marina de Löa[118].

Feste e féreModìfica

  • Féra de San Biôxu: a se tegne in-ta setemôna da festa du santu, che a l'è u 3 de frevô.
  • Festa e féra da Maculôta: féra pe-a festa da Maculôta de l'8 dixénbre, a cumprende üna prucesciune religiusa asci.
  • Féra de San Giuanne Batista: pe-a festa da parocchia de Marina, u 24 de sügnu.
  • Féra de Nostra Scignura Sunta: pe-a festa du 15 agustu.

ComunicasiòiModìfica

 
A ciassa da stasiùn de Finô, in-tu 1938.

StraddeModìfica

Finô u l'è traversùn da l'inpurtànte SS1 Aurelia, che a sunta u paise cu-i ôtri cumüni da rivéa e, in particulô, cun Borsi a punénte e cun Nori a levante. A SP490, o du Sü du Melogno a sunta, a nord, a costa cun Carisan e a valô du Tanaru. I ghe sùn asci a SP17 pe Côrxi, a SP27 pe Orcu Feìn e, da Pîa, a SP8 pe Véssi e a SP54 che, pasandu da Môgne, a va a Spoturnu.

In-ta valô du Côrxi u gh'è ün casellu in-sce l'autustradda A10, ciü o menu 2 km a nord-ovest da cuntrô de Burgu.

FéruvîeModìfica

Finô u l'è suntùn a-a réi féruviària lìgüre, cun üna stasiùn in-scia lìnia Séna-Vintimîa che a se truva in-ta frasiùn de Marina. I gh'éran de stasiòi a Pia e a Varigotti asci, ciose in-tu 1977 cun-a supresiùn du végiu ramu Finô-Vué söna industriôle e l'avertura du növu garbassu, a dugiu binario. Scibén che i séggian stéti eseguî sti travai chi, a-a giurnô d'ancö u töccu Finô-Löa (e l'Arbenga-Andöra asci) u l'è ancura a binario sénciu, scituasiùn che a crea de spessu di prublemi.

PurtuModìfica

Finô u l'è serviu da ün purtu turisticu realisùn in-tu 1964 che u se truva sutta a-u côu de San Dunôtu, da-u lôtu de Varigotti, e da-u cuôle u pia u sö numme: a Marina di Capo San Donato. U purtu de San Dunôtu u cunta de 590 pusti bôrca, cun di spasi pe bôrchi fìn a-i 17 m de lünghessa[119][120].

AministrasiùnModìfica

Scindici de FinôModìfica

 
U munisipiu da sité, a Marina.
Perîodo Prìmmo çitadìn Partîo Càrega Nòtte
1927 1929 Marco Vivaldi Pasqua PNF Pudesté
1929 1941 Settimo Ascenso PNF Pudesté
1941 1942 Domenico Sanguineti PNF Pudesté
- - - -
1946 1961 Augusto Migliorini DC Scindicu
1961 1964 Vincenzo Buraggi DC Scindicu
1964 1975 Augusto Migliorini DC Scindicu
1975 27 setenbre 1983 Lorenzo Bottino PSI Scindicu [121]
28 dixénbre 1983 11 sügnu 1988 Pietro Cassullo DC Scindicu
11 sügnu 1988 28 lüu 1990 Pietro Cassullo DC Scindicu
28 lüu 1990 24 avri 1995 Pietro Cassullo DC Scindicu
24 avri 1995 14 sügnu 1999 Pier Paolo Cervone lìsta civica de céntru-scinistra Scindicu
14 sügnu 1999 14 sügnu 2004 Pier Paolo Cervone lìsta civica de céntru-scinistra Scindicu
14 sügnu 2004 8 sügnu 2009 Flaminio Richeri Vivaldi Pasqua lìsta civica de céntru-drita Scindicu
8 sügnu 2009 26 masu 2014 Flaminio Richeri Vivaldi Pasqua lìsta civica de céntru-drita Scindicu
26 masu 2014 27 masu 2019 Ugo Frascherelli Ugo Frascherelli Sindaco
(lìsta civica de céntru-scinistra)
Scindicu
26 masu 2019 in caréga Ugo Frascherelli Ugo Frascherelli Sindaco
(lìsta civica de céntru-scinistra)
Scindicu

BinéllaggiModìfica

SportModìfica

 
U Bric Spaventaggi, cun-a sö famusa riva pe-a rampignô.

Finô a l'è üna sité da-e varie sucieté e manifestasiòi sportive, tantu che in-tu 2012 a l'à ötegniu u titulu de "European Town of Sport"[122]. In particulô i ghe sùn, in-ti canpiunòi de varie discipline, e sucieté de:

  • F.B.C. Finale: a l'è a scuaddra de balùn de Finô, fundô in-tu 1908 a-a giurnô d'ancö a söga in série D[123].
  • Volley Team Finale: scuaddra che a söga in-ta série C du canpiunùn di massci[124].
  • Tennis Club Finale: sucieté fundô in-tu 1928, a söga in-ta série B du canpiunùn di massci e in-ta série C pe cuéllu de donne[125].
  • Finale Basket Club: a söga in-tu canpiunùn de série D.

Cumme sa mensunùn, a-a giurnô d'ancö Finô u l'è ün di céntri ciü inpurtànti a-u mundu pe-u cuscì ditu endurance mountain bike, specialité de ciclismu in-scia tèra abbastansa suéna cun ün format che u regurda i rally. E gôre ciü inpurtànti i sùn in particulô a 24h e a FinalEnduro, parte du canpiunùn mundiô de stu sport chi.

Finô a l'è asci üna lücalité inpurtànte pe-a rampignô, survatüttu de tipu sportivu, cun percursi de tütti i livélli, da 3a a 8c. Scibén che a nu ghe séggian de vie tantu lünghe, i sùn bénben cunusciüe déta a bèllessa de viste e u clima mite pe tüttu l'annu[126].

Galerîa de futugrafîeModìfica

NotteModìfica

  1. Dato Istat - Pupulasiùn a-u 30 sügnu 2019.
  2. Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di graddi/giórno di Comùn pe Region e Provinsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
  3. (IT) Finalborgo - Aria da marchesi, in sce borghipiubelliditalia.it. URL consultòu o 23 màzzo 2021.
  4. (ITENFR) Spiaggia libera Baia dei Saraceni, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  5. (ITENFR) Spiaggia libera del Malpasso, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  6. (ITEN) Caverna delle Arene Candide - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 3 zùgno 2021.
  7. (ITEN) Il Giovane Principe - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 3 zùgno 2021.
  8. (ITEN) Caverna delle Fate - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 3 zùgno 2021.
  9. (ITEN) Arma delle Mànie - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 3 zùgno 2021.
  10. (ITEN) Ciappo delle Conche - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 3 zùgno 2021.
  11. (ITEN) Ciappo del Sale - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 3 zùgno 2021.
  12. (ITEN) Ciappo dei Ceci - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 3 zùgno 2021.
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 (IT) Stòia de Finô, in sce comunefinaleligure.it. URL consultòu o 3 zùgno 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 28 zenâ 2013).
  14. (ITEN) Villaggio delle Anime - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 3 zùgno 2021.
  15. 15,0 15,1 (ITEN) La Val Ponci - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 3 zùgno 2021.
  16. (ITEN) Ponti e Archi - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 3 zùgno 2021.
  17. 17,0 17,1 (ITEN) Pieve del Finale - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 3 zùgno 2021.
  18. 18,0 18,1 18,2 (ITEN) Chiesa di Sant’Antonino - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 3 zùgno 2021.
  19. 19,0 19,1 (ITEN) Castello di Sant’Antonino - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 3 zùgno 2021.
  20. 20,0 20,1 (ITEN) Castello di Orco - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 3 zùgno 2021.
  21. 21,0 21,1 (ITEN) Castello di Varigotti - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 3 zùgno 2021.
  22. (IT) Alberto Peano Cavasola, Il castello di Lancillotto. La storia europea di Castel Gavone, Finô, Centro Storico del Finale, 2004, ISBN 88-90-16690-8.
  23. 23,0 23,1 23,2 (ITEN) Castel Gavone - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  24. 24,0 24,1 24,2 24,3 (ITEN) Finalborgo - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  25. (IT) Bellum Finariense, in sce assocelesia.it. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  26. (ITEN) Cinta muraria medievale di Finalborgo - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  27. 27,0 27,1 (ITEN) Porta Carretta - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  28. (ITEN) Porta Testa - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  29. 29,0 29,1 (ITEN) Finalborgo - Palazzo del Tribunale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  30. 30,0 30,1 (ITEN) Chiesa di NS di Loreto - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  31. 31,0 31,1 (ITEN) Palazzo Ricci - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  32. (ITEN) Palazzo Cavasola - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  33. (ITEN) Palazzo Buraggi a Finalmarina - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  34. (ITEN) Palazzo Buraggi de via Pertica - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  35. (ITEN) Villa Buraggi - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  36. 36,0 36,1 (ITEN) Castel San Giovanni - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  37. 37,0 37,1 (ITEN) Arco di Margherita - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  38. (LA) Statuta, decreta et ordines marchionatus Finarij, Finô, Ex typographia Ambrosij Ramellati, 1667.
  39. (ITEN) Teatro Aycardi - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  40. (IT) R.D.L. 2 senô 1927, n. 1, art. 1, in sce normattiva.it. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  41. (IT) R.D.L. 2 senô 1927, n. 1, art. 4, in sce normattiva.it. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  42. (ITEN) Aree Piaggio - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  43. (IT) L.R. 4 lüu 2008, n. 24, in sce federalismi.it. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  44. Statìstiche I.Stat - ISTAT;  URL cunsultùn u 28-12-2012.
  45. (IT) Vicaria di Finale Ligure - Parrocchie, in sce chiesasavona.it. URL consultòu o 6 zùgno 2021.
  46. (IT) Gorra, s. Bartolomeo, in sce diocesidialbengaimperia.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  47. (IT) Olle, s. Giovanni Battista decollato, in sce diocesidialbengaimperia.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  48. (ITEN) Basilica di San Biagio - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  49. (ITENFR) Basilica di San Biagio, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  50. (ITEN) Santa Caterina - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  51. (ITENFR) Chiesa di Santa Caterina, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  52. (IT) Chiesa di San Giuseppe Calasanzio, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  53. (ITEN) Basilica di San Giovanni - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  54. (IT) Arte e Storia, in sce parrocchiafinalmarina.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  55. (ITENFR) Basilica Collegiata di S. Giovanni Battista, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  56. 56,0 56,1 (ITENFR) Chiesa dei Padri Cappuccini e Pieve del Finale, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  57. (IT) Chiesa dei Neri, in sce parrocchiafinalmarina.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  58. (IT) Convento Frati Cappuccini, in sce cappucciniliguri.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  59. (IT) Chiesa di Santa Maria - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  60. (ITENFR) Abbazia dei Padri Benedettini, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  61. (ITENFR) Santuario di N.S. di Pia, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  62. (IT) Monte di Pia - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  63. (ITENFR) Cappella di Sant'Antonio Abate al Monte, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  64. (ITEN) Chiesa di San Cipriano - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  65. (ITENFR) Chiesa di San Cipriano, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  66. (ITEN) Chiesa dei SS Cornelio e Cipriano - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  67. (ITENFR) Chiesa di San Cipriano e San Gennaro, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  68. (ITENFR) Chiesa di San Gennaro, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  69. (ITEN) Chiesa di Sant'Eusebio - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  70. (ITEN) Abside e campanile della chiesa di S. Eusebio - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  71. (ITENFR) Chiesa di Sant'Eusebio, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  72. (ITENFR) Chiesa di Nostra Signora di Loreto (dei Cinque Campanili), in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  73. (ITEN) Chiesa di San Sebastiano - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  74. (ITENFR) Chiesa di San Sebastiano di Perti, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  75. (ITENFR) Cappella di Sant'Antonino, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  76. (ITEN) Campanile di San Bartolomeo - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  77. (ITENFR) Chiesa di San Bartolomeo Apostolo, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  78. (IT) Rivive oggi la tradizione della Messa nell'Oratorio dell'Annunziata a Gorra, in sce savonanews.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  79. (IT) Gorra: torna la festa religiosa di San Lazzaro, in sce savonanews.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  80. (IT) A Gorra torna la tradizionale festa di Santa Rosalia, in sce savonanews.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  81. (IT) Gorra, dopo vent'anni riapre l'oratorio della Madonna della Neve, in sce savonanews.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  82. (IT) Avviati i lavori di restauro nella chiesa di Olle, in sce savonanews.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  83. (ITENFR) Chiesa Parrocchiale di San Lorenzo, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  84. (ITEN) Chiesa di San Lorenzo a Varigotti - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  85. (ITEN) Chiesa di San Lorenzo a Varigotti, Sarcofago in marmo bianco - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
  86. (ITENFR) Chiesa di San Lorenzo (medievale), in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  87. (IT) Oratorio di Sant'Antonio Abate, in sce varigottiinsieme.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  88. (ITENFR) Palazzo del Tribunale, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  89. (ITEN) Villa Gallesio-Sanguineti - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  90. (ITEN) Teatro Aycardi, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  91. (ITENFR) Riapre il Teatro Aycardi, un piccolo gioiello ottocentesco nel cuore di Finalborgo, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 1º zùgno 2021.
  92. (ITEN) Teatro Sivori, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  93. (ITENFR) Teatro Sivori, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  94. (ITENFR) Arco di Margherita di Spagna, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  95. (ITENFR) Castrum Perticae, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  96. (ITEN) Torre dei diamanti - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  97. (ITENFR) Castel Govone, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  98. (ITENFR) Forte San Giovanni, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  99. (ITEN) Castelfranco - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  100. (ITENFR) Fortezza di Castelfranco, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  101. (ITEN) Torre di Caprazzoppa - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  102. (ITEN) Torre di Varigotti - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  103. (ITEN) Torre di San Donato, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  104. (ITENFR) Mausoleo del Generale Caviglia, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  105. (ITEN) La torre della Belenda - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  106. (IT) Museu archeulogicu du Finô - Scitu uficiô, in sce museoarcheofinale.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  107. (IT) Sistema Bibliotecario Finalese - Scitu uficiô, in sce sbfinalese.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  108. (ITENFR) Biblioteca Mediateca Finalese, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  109. (LIJIT) Luigi Alonzo Bixio, Dizionario delle parlate finalesi, Finô, Centro Storico del Finale, 2000.
  110. (ITENFR) Trail del Marchesato, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  111. (ITENFR) Salone dell'Agroalimentare Ligure, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  112. (ITENFR) 24h di Finale, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  113. (ITENFR) Varigotti Festival, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  114. (ITENFR) {te}che Festival, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  115. (ITENFR) Viaggio nel Medioevo, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  116. (ITENFR) Finale for Nepal, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  117. (ITENFR) FinalEnduro - Enduro World Series, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  118. (ITENFR) RunRivieraRun Half Marathon, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  119. (IT) Marina de côu San Dunôtu - Scitu uficiô, in sce marinafinaleligure.it. URL consultòu l'8 zùgno 2021.
  120. (ITENFR) Marina di Capo San Donato, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu l'8 zùgno 2021.
  121. Dimìsso da-a caréga
  122. (EN) European Towns of Sport, in sce aceseurope.eu. URL consultòu l'8 zùgno 2021.
  123. (IT) F.B.C. Finale - Scitu uficiô, in sce fbcfinale.it. URL consultòu l'8 zùgno 2021.
  124. (IT) Volley Team Finale - Scitu uficiô, in sce volleyfinale.it. URL consultòu l'8 zùgno 2021.
  125. (IT) Tennis Club Finale - Scitu uficiô, in sce tennisclubfinale.it. URL consultòu l'8 zùgno 2021.
  126. (ENIT) Finale Ligure, in sce thecrag.com. URL consultòu l'8 zùgno 2021.

Ôtri prugèttiModìfica

Suntaménti esterniModìfica

  • (IT) Scitu uficiô, in sce comune.finaleligure.sv.it. URL consultòu o 29 màzzo 2021.
  • (ITEN) Scitu du MUDIF, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 29 màzzo 2021.
  • (ITENFR) Scitu turisticu uficiô, in sce turismo.comunefinaleligure.it. URL consultòu o 29 màzzo 2021.
Contròllo de outoritæVIAF (EN173739993 · WorldCat Identities (EN173739993