Staçión de Zêna Prìnçipe

staçión feroviària in Itàlia
ZE
Quésta pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
AcLiBr.jpg

A Grafîa adeuviâ a l'é quélla de l'Académia Ligùstica do Brénno

Zêna Prìnçipe
staçión feroviària
(IT) Genova Piazza Principe
Genova Porta Nuova - panoramio.jpg
Vìsta do fabricâto viâgiatoî da staçión
Localizaçión
StâtoItalia Italia
LocalitæCiàssa Acquaverde, Zena
Cordinæ44°25′00.33″N 8°55′17.89″E / 44.416758°N 8.921636°E44.416758; 8.921636Coordinæ: 44°25′00.33″N 8°55′17.89″E / 44.416758°N 8.921636°E44.416758; 8.921636
LìnieTorìn-Zêna
Àsti-Zêna
Zêna-Vintimìggia
Zêna-Pîza
Socorsâle di Zôvi
Milàn-Zêna
Zêna-Piaxénsa (mâi realizâ)
Caraterìstiche
TîpoStaçión pasànte in superfìcce e in pàrte interâ
(de tèsta scìnn-a-i ànni sciusciànta)
Stâto atoâleIn ûzo
GestôRete Ferroviaria Italiana
Ativaçión1860
Binâi10 + 2 sototæra
InterscàngiÒutobi urbâni, servìçio Volabus, fìlobi urbâni, metropolitànn-a (staçión Prìnçipe), ferovîa Prìnçipe-Granaieu, staçión marìtima
DintórniVìlla do Prìnçipe
 
Màppa de localizaçión: Zena
Zêna Prìnçipe
Zêna Prìnçipe

A Staçión de Zêna Ciàssa Prìnçipe a l'è a prinçipâ staçión da çitæ de Zêna, insémme a quélla de Zêna Brìgnoe. A staçión de Ciàssa Prìnçipe, con ciù de 24.000.000 passagê a l'ànno, a l'è a nöna staçión pe pasagê in Itàlia.

StöiaModìfica

 
Inaoguraçión da Ferovîa Torìn-Zêna - A staçión de Zêna Prìnçipe into 1854
 
Dipìnto ch'o mostra l'inaoguraçión da træta feroviària tra Prìnçipe e Sàn Pê d’Ænn-a

A staçión a pigia o sò nómme da-a vixìnn-a Ciàssa do Prìnçipe, arénte a-o Palàçio de Drîa Döia in Fasceu. O nùcleo òriginâio da staçión o se trêuva defæti inta zöna conpréiza tra-a Ciàssa do Prìnçipe, Vîa Drîa Döia e Ciàssa Acquaverde, dónde se arve l'atoâle intrâ prinçipâ. Iniçialménte quésta a se trêuvâva, pe cóntra, in sciâ Ciàssa do Prìnçipe.

Inta zöna a l'êa antigaménte prezénte a pòrta de Sàn Tomâxo[1], scitoâ a-o lìmite òcidentâle de miâge de Zêna do XIV sécolo, ristruturâ into XVI sécolo e demolîa into XIX. Quésta a se trêuvâva ciù ò mêno dónde a-a giornâ d’ancheu a gh'è a scainâ pe intrâ inta corispondénte staçión da metropolitànn-a, ciamâ ànche lê "Prìnçipe", dónde se pêuan ancón védde i rèsto de miâge.

O fabricâto viâgiatoî, realizòu in sciô progètto de l'architétto Alessandro Mazzucchetti, o l'iniçiâ a êse costroîo into 1853 e o l'è stæto terminòu insémme a-a staçión into 1860: a prìmma costruçión a l'è formâ da 'na vòtta de âsâ a canpâ ch'a l'apogiâva in sciâ costruçión atoâle. Sótta a-a canpâ, circondâ de frónte e da-i lâti da-e costruçioîn pe-i pasagê, arivâvan e terminâvan i binâi (dêxe inta configuraçión definitîva) segóndo o schêma de staçioîn de tésta. A-o moménto de l'inaoguraçión ofiçiâ da ferovîa Torìn-Zêna, into frevâ do 1854, a l'êa stæta però aprovâ sôlo 'na staçión provizöia, dotâ de 'n ofìçio do telégrafo[2].

 
Cartolìnn-a con föto de Giacomo Brogi, ch'a fa védde a faciâta da staçión in sce ciàssa Acquaverde inta segónda mitæ do XIX sécolo. L'arcâta de scinìstra a l'è stæta demolîa a l'inìçio do XX sécolo[3].

Iniçialménte e dôe prinçipæ staçioîn de Zêna, ò sæ Prìnçipe e Brìgnoe, êan i terminâli de vàrie lìnie feroviàrie no colegæ fra lô, con Prìnçipe ch'a servîva e ferovîe vèrso nòrd e ponénte, e Brìgnoe ch'a l'êa colegâ a quélle do levànte. Pe permétte o colegaménto tra-e dôe træte a saiâ realizâ into 1872 a "Galerîa Traversàdda" pertuzàndo a colìnn-a tra-e staçioîn co-ina galerîa a dôe binâi lónga ciù ò mêno 2,3 km[4][5]. Coscì, a l'òriginâle staçión de tésta e a-i sò 10 binâi, ne saiàn azónti di nêuvi de lâto a-a prìmma costruçión (da 2 scìnn-a, into 1939, 10), co-o scâvo de âtre galerîe paralelaménte a-a prìmma e a livelaçión da colìnn-a arènte a-i binâi. Saiàn dónca realizæ de banchìnn-e che continoavàn vèrso Brìgnoe, co-a staçión che da "de tésta" a diventiâ "mésccia de tésta e de trànxito". Quésto anpliaménto, óltre che a acrésce a capaçitæ de trànxito da staçión, o l'à permìsso a froiçión di percórsi lóngo tùtte e lìnie che pasâvan pe Zêna. Inti ànni sucesîvi e scìnn-a-i ànni sciusciànta i binâi de tésta saiàn dêuviæ prinçipalménte pe-o tràfego locâle di pasagê da e vèrso Sànn-a, Tortónn-a e Lusciàndria. Sucesivaménte tùtto o tràfego pasagê o saiâ trasferîo in scî dêxe binâi de córsa, co-i binâi trónchi che sòn stæti dêuviæ cómme depòxiti pe vagoîn e locomotîve.

 
Vìsta aéria, ciù ò mêno into 1930, da staçión. A costruçión in sciâ drîta a l'è a pàrte ciù antîga, quélla a scinìstra a l'è quélla co-i prìmmi binaî pasànti.

Into 1900, aprêuvo a l'aoménto do tràfego feroviàrio, o gh'è stæto 'n intervénto de anpliaménto da staçión realizòu in sciô progèto de l'inzegnê Giacomo Radini Tedeschi. A-i 15 de màzzo 1916 inta staçión a l'è stæta instalâ a corénte elétrica trifâze, sucesivaménte convertîa inta contìnoa a 3.000 V dêuviâ ancón a-a giornâ d'ancheu, prìmma pe-a Zêna-Rómma e pöi inte træte pe Milàn ascì. L'ùrtima lìnia a abandonâ o scistêma trifâze a l'è stæta a Torìn-Zêna inti ànni '60[6]. Into perîodo da Segónda Goæra Mondiâle, coscì cómme in tànte âtre staçioîn italién, a toâ de metàllo a covertûa di binâi trónchi a l'è stæta desmantelâ e riutilizâ.

A-a fìn di ànni çinquànta sòn stæti costroîi di nêuvi binâi dòppo 'n anpliaménto vèrso mónte, óltre che a êse realizâ 'na nêuva centrâle pe-a gestión di scàngi[7]. Da-i 27 de màzzo 1962 a l'è stæto avèrto 'n colegaménto dirètto a-a Socorsâle di Zôvi gràçie a l'ativaçión da lìnia dirèttiscìma pe vîa Granaieu[8], colegaménto ch'o l'à permìsso de evitâ o pasàggio pe-a staçión de Sàn Pê d’Ænn-a pe-i trêni vèrso nòrd.

A-i 20 de màzzo 1993, pe-i travàggi de potençiaménto di colegaménti metropolitànn-i tra Sàn Pê d’Ænn-a e Brìgnoe, a l'è stæta ativâ a nêuva fermâta sototæra de "Zêna Prìnçipe Sotæranìa", dotâ de dôe binâi de córsa[9]. A fermâta, costroîa a 'n'altéssa mìnima de 3 mêtri in sciô livéllo do mâ (ciù ò mêno 15 mêtri de sòtta a-a staçión in superfìcce), a l'è stæta iniçialménte ciamâ "Sàn Tomâxo", da-o nómme de 'na ciù antîga galerîa pe-o pòrto ch'a l'è stæta in pàrte riutilizâ pe-a sò realizaçión[10]. Pe-o nêuvo percórso di trêni tra Prìnçipe e Brìgnoe a l'è stæta realizâ 'na nêuva galerîa de 1,5 km, a Cónbo, e a l'è stæta in pàrte riutilizâ, óltre a-a za mensonâ Sàn Tomâxo, a prexisténte "Galerîa Traversàdda"[10]. Inte l'ötùnno 2010 o l'è stæto seròu a-o trànxito 'n di doî binaî da staçión sototæra aprêuvo a-i travàggi de anpliaménto do gróppo feroviàrio de Zêna. Sti travàggi però, che dovéivan êse terminæ into 2012, pe vàrri problêmi sòn ancón in córso a-a giornâ d'ancheu[11].

Quésta fermâta a l'è servîa da vàrri trêni pe-o traspòrto locâle, fæto ch'o l'à permìsso de alegerî a presción in scê lìnie in superfìcce. L'intrâ a-a fermâta sototæra o l'è poscìbile ségge gràçie a de scæ mòbili instalæ into palàçio prinçipâ da staçión che da 'n intrâ estèrna, colegâ a-a staçión marìtima, tra Ciàssa do Prìnçipe, Vîa Fànti d'Itàlia e Vîa Bersagê d'Itàlia, co-a poscibilitæ de interscàngio tra trêni, òutobi e metropolitànn-a.

Da-o dexénbre 2008 a staçión a l'è stæta interesâ da di travàggi de requalificaçión òrganizæ da Grandi Stazioni, socjêtæ controlâ da-e Ferovîe do Stâto ch'a gestisce e ciù grénde staçioîn italién, segóndo i restyling progetæ da l'architétto Marco Tamino, duæ squæxi 'n decénio e che àn interesòu a sistemaçión de l'intrâ, 'na nêuva dispoxiçión di locâli comerciâli e doî sotopasàggi. A ògni mòddo, into perîodo di travàggi a l'ingrèsso, l'intrâ a-a staçión a l'è stæta garantîa da-o lâto de Vîa Drîa Döia (arestòu avèrto dòppo a fìn di travàggi ascì, co-o spostaménto provizöio da bigeterîa e di âtri servìççi e ezercìççi comerciâli pe tùtta a duâta do cantê inte l'ecs-àrea di binâi de tésta. Quésti travàggi àn interesòu tùtti i 35.000 m² da staçión.

Into 2016, dòppo vàrri ànni de travàggio, o l'è stæto avèrto 'n tùnel de colegaménto tra-a staçión, l'intrâ da fermâta da metropolitànn-a e o parchézzo interòu costroîo insémme a-i travàggi de restyling, ch'o l'à permìsso de evitâ l'atraversaménto de Vîa Drîa Döia[12].

Strutûe e inpiàntiModìfica

 
Staçión de Zêna C. Prìnçipe sotteranea.

A staçión de Zêna Prìnçipe a l'è sudivîza tra ciù livélli:

  • Segóndo ciàn sototæra: o l'è quéllo dónde se trêuva a staçión da metropolitànn-a de Prìnçipe
  • Prìmmo ciàn sototæra: quésto livéllo o l'ocupòu da locâli técnichi e magazìn de FS, óltre che da-i doî binaî da lìnia sub-urbâna (1s e 2s) che forman a fermâta de Zêna Prìnçipe Sotæranìa
  • Ciàn di binaî: realizòu ciù in bàsso do ciàn tæra, o dispónn-e de:
    • 9 binaî pasànti (da 11 a 18 e o 20)
    • 1 binaîo de tèsta (19)
  • Ciàn tæra: scitoòu into fabricâto viâgiatoî, o l'è a sêde de prinçipæ ativitæ comerciâli, di servìççi pe-i pasagê e da gêxa catòlica[13].
  • Cién sorvielevæ: seræ a-o pùblico, sòn ocupæ da locâli e ofìçi de FS

O livéllo di binaî o l'è ocupòu do tùtto da anbiénti de Divixoîn FS, locâli técnichi, depòxiti, ativitæ comerciâli e servìççi de ristoraçión. I binaî da l'1 a-o 10 êan trónchi da-o lâto de levànte, eséndo ancón quélli de l'òriginâia staçión de tèsta, e sòn stæti dêuviæ scìnn-a-i ànni sciusciànta sorviatùtto pe-o locâle tràfego pasagê da e vèrso Sànn-a, Tortónn-a e Lusciàndria. Sucesivaménte tùtto o tràfego pasagê o l'è stæto spostòu in scî dêxe binaî de córsa, méntre quélli trónchi saiàn dêuviæ ancón pe vàrri ànni cómme ricòvero de locomotîve, de vetûe, di vagoîn postâli e pe-o càrego e descàrego de quàrche mèrçe de servìçio. A ògni mòddo quésti binaî sòn stæti a-a fìn demolîi co-i travàggi di ànni 2010.

A livéllo do ciàn tæra l'inponénte faciâta in stîle neoclàscico do fabricâto viâgiatoî, co-a sò fórma a àngolo, a circonda a ciàssa Acquaverde da nòrd a òvest, resâtàndo in sciô sfóndo de Vîa Balbi pe chi o l'arivésse a-a staçión da-a ciàssa da Nonçiâ. In scîa ciàssa da staçión, ch'a pigia o sò nómme da-a prezénsa de 'n riàn interòu, se afaciàn l'ecs hotel Colónbia, d'ancheu a sêde da Bibliotêca Universcitâia, vàrri albèrghi e 'na stàtoa de l'Eutoçénto de Cristòffa Cónbo. Da chi a se pêu arivâ in pöchi menûti a-a Coménda de Pre, a-o castéllo d'Albertis (gràçie a l'ascensôre de Montegallètto), a-a Ciàssa da Nonçiâ, a-a Staçión Marìtima, a-a Vìlla do Prìnçipe e a-o Pòrto Antîgo

MoviméntoModìfica

In tèrmini de tràfego, a l'è dêuviâ da ciù ò mêno 66.000 pasagê a-o giórno, pe 24.000.000 de persónn-e a l'ànno[14], nùmeri segóndo i quæ a l'è a nöna staçión italiànn-a pe aflùsso. A Zêna Prìnçipe pasan ciù ò mêno 300 trêni a-o giórno[14].

A staçión a l'è servîa da trêni regionâli de Trenitalia, òrganizæ segóndo 'n contràtto siglòu co-a región Ligùria, e da 'n servìçio scìmile gestîo da Trenord. Ferman chi ànche vàrri colegaménti in sciâ lónga distànsa fæti sénpre da Trenitalia, con trêni Intercity, Frecciabianca, Frecciargento e Frecciarossa, e da Thello.

Pe de ciù, Prìnçipe a l'è servîa da-o colegaménto feroviàrio Nìssa-Mósca (andâta e ritórno) da relaçión Riviera Express.

ServìççiModìfica

A staçión a dispónn-e de:

  •   Bigeterîa a sportéllo
  •   Bigeterîa ötomàtica
  •   Sâla d'atéiza
  •   Depòxito bagàggi con personâ
  •   Servìççi igénici
  •   Pòsto de Poliçîa feroviària
  •   Bar

InterscàngiModìfica

 
Vìsta aéria da staçión co-o castéllo d'Albertis in sciô sfóndo. A drîta se pêuan ancón védde i ecs-binaî trónchi, d'ancheu desmantelæ.

Vixìn a-a staçión gh'è i capolìnia de numerôze lìnie di òutobi da socjêtæ AMT, a staçión de tèsta da ferovîa a cremaliêra Prìnçipe-Granaieu e l'ascensôre Castéllo d'Albertis-Montegallètto, gestîi tùtti da l'AMT. Sòn poscìbili ascì di interscàngi co-e lìnie di òutobi a lónga distànsa, cómme quélli da conpagnîa Flixbus.

A sciortîa de Prìnçipe Sotæranìa a se trêuva a quàrche mêtro da-a staçión de Prìnçipe da metropolitànn-a de Zêna, gestîa ànche lê da l'AMT, e da-a staçión marìtima de Pónte di Mìlle.

Into méize de òtôbre do 2012 a l'è stæta avèrta 'na nêuva sciortîa, scitoâ in sciâ vîa Drîa Döia, ch'a permétte un ciù lèsto interscàngio tra-a staçión FS e quélla da metropolitànn-a, colegaménto ancón ciù sénplice da-o moménto de l'avertûa, into màrso do 2016, do nêuvo tùnel.

  •   Fermâta metropolitànn-a (Prìnçipe)
  •   Fermâta fìlobi
  •   Fermâta òutobi
  •   Fermâta funicolâre (Prìnçipe, ferovîa Prìnçipe-Granaieu)
  •   Staçión marìtima (Pónte di Mìlle)
  •   Ascensôre (Castéllo d'Albertis-Montegallètto)

NòtteModìfica

  1. (IT) Riccardo Dellepiane, Mura e fortificazioni di Genova, Zêna, Nuova Editrice Genovese, 1984, p. 30, 59 e ss., ISBN 88-88-96322-7.
  2. (IT) Almanacco etrusco: cronologico, statistico, mercantile, 1859, p. 140-141.
  3. (IT) Riccardo Navone, Viaggio nei caruggi. Edicole votive, pietre e portali, Zêna, Fratelli Frilli, 2007, p. 383, ISBN 88-75-63334-7.
  4. (IT) La ferrovia ligure, La Stampa, 30 òtôbre 1872. URL consultòu o 13 agòsto 2021.
  5. (IT) Prospetto cronologico dei tratti di ferrovia aperti all'esercizio dal 1839 al 31 dicembre 1926, in sce trenidicarta.it. URL consultòu o 13 agòsto 2021.
  6. Defæti prìmma de quéllo moménto i trêni esprèssi (a l'época ciamæ direttissimi) e i trêni ràpidi che arivâvan da Torìn e da-a Frànsa, e dirètti a Rómma, a-a staçión de Zêna Prìnçipe êan òbligæ a fâ o càngio de locomotîva.
  7. (IT) Cinegiornale FS N°30, in sce youtube.com, 1959. URL consultòu o 13 agòsto 2021.
  8. Ferovîe do Stâto, Ordine di Servizio n. 30, 1962
  9. (IT) Passante a Genova, in I Treni Oggi, n. 138, zùgno 1993, p. 8.
  10. 10,0 10,1 (IT) Paolo Zerbini, Genova e Liguria Dove & Chi, Genova Dove, 1993, p. 75-76.
  11. (IT) Massimo Minella, Ferrovie, aperti i cantieri I lavori termineranno nel 2012, in sce genova.repubblica.it, 9 seténbre 2010. URL consultòu o 13 agòsto 2021.
  12. (IT) Genova, Principe grida al “miracolo”: aperto il tunnel tra metro e stazione, in sce genova24.it, 7 arvî 2016. URL consultòu o 13 agòsto 2021.
  13. (IT) Gruppo FS Italiane e CEI firmano convenzione per assistenza pastorale nelle chiese delle stazioni, in sce fsitaliane.it, 17 lùggio 2020. URL consultòu o 14 agòsto 2021.
  14. 14,0 14,1 (IT) Genova Piazza Principe, in sce grandistazioni.it. URL consultòu o 13 agòsto 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 20 agósto 2012).

BibliografîaModìfica

  • (IT) Raffaele Gotelli, La sistemazione degli impianti ferroviari di Genova, in Ingegneria Ferroviaria, II, n. 11, novénbre 1947, p. 539-551.
  • (IT) Mario Bianchi, Il passante di Genova, in I Treni, n. 140, seténbre 1993, p. 14-15.

Âtri progèttiModìfica