Gêxa abaçîa da Madonna da Sanitæ

gêxa de Zêna
ZE
Quésta pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
AcLiBr.jpg

A Grafîa adeuviâ a l'é quélla de l'Académia Ligùstica do Brénno

A gêxa abaçîa da Madònna da Sanitæ a l'é 'n scîto sâcro catòlico de Zêna scitoòu inta zöna conpréiza tra a crêuza de Sant'Ànna e quélla de Sàn Rochìn, in çìmma a-a montâ da-o mæximo nómme, into quartê de Castelétto[1]. D'ancheu a l'é pàrte da paròcchia de Sàn Pòulo[2].

Vìsta da gêxa de l'ecs abaçîa da Madònna da Sanitæ.

StöiaModìfica

A gêxa de Sàn BenardìnModìfica

A gêxa da Madònna da Sanitæ a no l'é stæta a prìmma costruçión religiôza a êse tiâ sciù inta zöna; defæti, a-o mêno da-o 1455, gh'êa chi a gêxétta de "Sàn Benardìn de fêua da pòrta de l'Acasêua". Scibén ch'a no l'é ciæa a dæta da costruçión de sto cazaménto chi, de segûo a remónta a-o moménto sùbito dòppo a-a diciaraçión de santitæ de Benardìn da Siêna into 1450; ch'o l'êa mòrto into 1444 depoî êse stæto 'n inportànte pacificatô inta polìtica tribolâ de quélli ànni.

Conpletâ dónca d'in gîo a-o 1455, a gêxétta a l'é stæta afidâ, into 1486, a-i móneghi basilién de l'arénte monestê de Sàn Bertomê di Armêni da-o cardinâ Pòulo Fregôxo. Sto cazaménto chi, scibén ch'o l'é stæto fîto caciòu zu pi-â realizaçión da nêuva abaçîa, o l'é restòu inta toponomàstega do pòsto dàndo o sò nómme a-a zöna, a-a Montâ ch'a pàrte da Madònna da Sanitæ e a l'arénte tòcco de miâge de çénta co-a sò pòrta, costroîo into sécolo XVII inte l'ànbito da realizaçión de Miâge Nêuve lóngo a crénn-a do Mónte Pêado.

L'abaçîaModìfica

 
Vìsta da gêxa con, da-arénte, l'antîga abaçîa, danezâ into córso da goæra e caciâ do tùtto zu sùbito dòppo.

A stöia da gêxa-abaçîa da Madònna da Sanitæ a l'é ligâ in mòddo stréito a quélla da famìggia de lignêua di De Mâi. A sò costruçión a l'é stæta vosciûa da-o marchéize Stêva De Mâi, bezâvo de l'òmònimo dûxe da Repùbrica de Zêna, propiêtâio de sto terén chi e da gêxétta de Sàn Benardìn za vèrso a fìn do Çinqueçénto, óltre che de tære ciù a sùd dónde o l'àiva fæto costroî a sò rescidénsa da stæ e a vixìnn-a tôre de diféiza.

Anàndo aprêuvo a-o testaménto do marchéize do 1592, a sò fìggia Diànn-a a l'à domandòu a-o pàppa Cleménte VIII o permìsso de caciâ zu a vêgia capélla, de mòddo de fâ o pòsto a 'na gêxa patrìçia pi-â pròpia cazàdda ciù gròssa e decorâ, sott'a-o tìtolo de "Abaçîa da Madònna da Sanitæ". O Stêva De Mâi, dexiderôzo d'inandiâ fîto e òpere de realizaçión, o l'àiva za fæto preparâ o progètto do cazaménto da pàrte de l'avoxòu architétto lìgure Zâne Ponzéllo, ch'o l'êa in quélli ànni "architétto generâle da Repùbrica". Pe de ciù, o marchéize o l'à stabilîo che, depoî a sò mòrte, tùtti i goâgni che vegnîvan da-e sò salìnn-e in Spàgna, spécce quélle de Badaxos e in Andalózia, foîsan destinæ a-i travàggi pi-â costruçión da gêxa e che a sò sàrma a no vegnìsse asoterâ in mòddo definitîvo da âtre pàrte, pe poéila stramûa inta nêuva gêxa a-a fìn di travàggi. In sciâ fìn, into 1593, cómme són arivæ i permìsci da Rómma l'òpera de costruçión a l'é stæta incomensâ.

Inte l'ànno 1614, co-a costruçión ch'a l'êa squæxi conpletâ, a gêxa a l'é stæta diciarâ da-o çeimonê de l'arçivéscovo cardinâ Òràçio Spìnoa cómme adàtta pò-u cùlto, co-i De Mâi che, aprêuvo a 'na licénsa concéssa da-o cardinâ mæximo, àn afidòu a nêuva abaçîa a-i Carmelitén Descâsci de l'arénte convénto de Sant'Ànna, ch'àn dónca comensòu a dîghe méssa e a stâ inte l'arénte cazaménto a lô riservòu. Finîi i travàggi into 1635, o patrón de l'abaçîa Ansâdo De Mâi, vegnûo magiô d’etæ, co-în àtto rogòu da-o scrivàn Zâne Pòggi, o l'à afidòu do tùtto o cazaménto e i terén d'in gîo a-i Carmelitén Descâsci, che pöco dòppo àn stabilîo chi a sêde da sò schêua. L'abòu da Madònna da Sanitæ, ch'o no l'àiva l'òbligo de rescidénsa inte l'abaçîa, segóndo o sò regolaménto o dovéiva êse çernûo tra o cêgo secolâ da-o patrón da gêxa e o vegnîva pöi nominòu da l'arçivéscovo.

Co-o sccéuppo da rivoluçión françéize e, into 1797, de quélla zenéize ascì, coscì cómme tànte âtre propiêtæ da Gêxa inta zöna, l'abaçîa a l'é stæta confiscâ da-o govèrno da Repùbrica Lìgure e i pàddri carmelitén són stæti dónca caciæ. A ògni mòddo, dæto che ni a gêxa ni o convénto da-arénte êan de propiêtæ di Carmelitén Descâsci ma benscì di marchéixi De Mâi, conservàndo quésti 'na çèrta outoritæ e òtegnûi tórna i sò privilêgi co-a fìn do regìmme "democràtico", són dónca ariescîi a ricuperâ o contròllo de l'abaçîa inte l'ànno 1807. Depoî a-a chéita de l'inpêro françéize e a sucescîva pérdia da lìgure indipendénsa, inte l'ànno 1821, méntre l'abòu o l'êa l'Agostìn De Mâi, futûro véscovo de Sànn-a, i marchéixi patroìn àn decîzo d'afidâ a gêxa e o convénto a-e móneghe de claozûa da Vixitaçión de Sànta Màia (comuneménte dîte Vixitandìnn-e), órdine fondòu da Sàn Françésco de Sales. Ste móneghe chi, che stâvan into convénto de Móneghe Turchìnn-e de Castelétto, són stæte çernûe aprêuvo a-o fæto ch'àivan comensòu a inandiâ, inta Madònna da Sanitæ, 'n convìtto pe-e figétte da nobiltæ zenéize. Coscì, depoî a l'aprovaçión do rè e do pàppa Pîo VII, arivâ into 1822, finîe e òpere d'adataménto do monestê inte l'ànno a vegnî e móneghe àn fæto stramûo chi.

Inte l'ànno 1870 gh'é stæta 'n'iroçión de trùppe sardegnòlle into monestê, ch'àn sachezòu i arêdi e che voriéivan confiscâ o cazaménto ascì ma, aprêuvo a l'intervénto di marchéixi, e móneghe són posciûe restâghe. Into 1924 i De Mâi àn però renonçiòu a-i sò dirìtti in sce l'abaçîa, formàndo con âtri çitadìn a "Socjêtæ Anònima Bêni Inmòbili Sanitæ" che, da nêuva propiêtâia do cazaménto, a l'àiva comensòu a vénde i terén a sùd e a ponénte do monestê (ö sæ lóngo a Stràdda de l'Antönio Cròcco), conservàndo sôlo a gêxa, o convénto e-e tære coltivæ vèrso nòrd e levànte.

L'abaçîa, a partî da-i 12 de zùgno do 1934, a l'é stæta catalogâ co-in decrétto ministeriâle tra i monuménti d'interèsse naçionâle ma, purtròppo, a-i 12 d'òtôbre do 1942 a l'à patîo di gròsci dànni inte un di bonbardaménti da çitæ inta Segónda Goæra Mondiâle, co-e móneghe che se són dovûe trasferî da 'n'âtra pàrte. A ògni mòddo, dòppo a fìn da goæra, s'é decîza a refæta sôlo da pàrte de ponénte do cazaménto, co-a gêxa ch'a l'êa stæta dónca serâ. In sciâ fìn, e móneghe àn fæto stramûo inte 'n monestê de Ciâvai, donàndo e sò quöte di inmòbili a-o monestê de Sànta Màia, ch'o l'à vendûo l'intrêgo cazaménto de fêua da gêxa a vàrie inpréize inmobiliâri, ch'àn dónca caciòu zu o rèsto de l'abaçîa.

RicostruçiónModìfica

Sôlo quàrche dêxénn-a d’ànni dòppo a goæra, aprêuvo a l'interesaménto dirétto do cardinâ Giöxèppe Scîri, in sciâ fìn s'é decîzo d'inandiâ i travàggi pi-â sò ricostruçión. Defæti e móneghe visitandìnn-e àivan decîzo de fâ stramûo inte 'n âtro monestê e, afidòu 'n incàrego inportànte in çitæ a-o pàreco Zâne Izétta, o cardinâ o gh'àiva consegiòu d'anâ inte l'apartaménto de l'ecs scàgno do capelàn de l'abaçîa. Inte sto mòddo chi o præ Zâne o l'à "ereditòu" o dovéi de tegnî avèrta a gêxa patrìçia di De Mâi, vegiàndo in scê tónbe di sò antenæ, scibén che, inte 'n prìmmo moménto, o l'òfiçiâva inte 'na capelétta picìnn-a alestîa da-arénte a-a gêxa, ch'a l'êa stæta danezâ lê ascì da-i bonbardaménti.

L'òpera de refæta, afidâ a l'inzegnê Unbèrto Pagnìn (o màio da marchéiza Giuliànn-a De Mâi) e gràçie a l'agiùtto do génio civîle e a-e òfèrte di parochién ascì, a l'à permìsso o recùpero conplêto da gêxa, consegnâ da l'arçivéscovo mæximo a-o cùlto di fedêli into 1965, doî ànni dòppo a fìn di travàggi.

DescriçiónModìfica

O de fêuaModìfica

A gêxa a se trêuva inte 'na poxiçión rialsâ rispètto a-o livèllo de l'arénte Montâ da Madònna da Sanitæ, a-a quæ a l'é colegâ pe mêzo de 'na dóggia scainâ. A ciànta da gêxa a l'é a éutto lâti, co-ina capélla pe ciaschedùn e a zöna do presbitêio ch'a l'é serâ da 'n cöo ciàtto covèrto da 'n vòrto a véia in sce bâze quadrâta. Da-o céntro do cazaménto a l'é stæta tiâ sciù 'na cópola, realizâ in sce 'n èrto tanbûo a éutto lâti, ciaschedùn dotòu de 'n barcón. Tùtte e strutûe portànti verticâli són fæte co-ina muatûa mésccia, formâ de blòcchi de prîa dûa e de âtri in laterìççi, tegnûi insémme da màlta e rifinîi con crósta da miâge a civîle.

O téito o l'é a dóggia fâda e, inta pàrte centrâle, a cópola. O l'é rivestîo co-in mànto de finitûa de abæn e o l'à 'n córmo ch'o l'é pe cóntra fæto de cóppi de chéutto.

A faciâta da gêxa a l'é covèrta a-a vìsta da 'n pòrtego âto 'n ciàn con, a-o sò céntro, o portâ prinçipâ. A-o fiànco do portâ gh'é dôe fìnte chinòlle in stîle corìnçio ch'arézan 'n eleménto òrizóntale sôvia a-o quæ gh'é 'n tìnpano in doî tòcchi separæ con, into mêzo, o stémma da famìggia di De Mâi. O rèsto da fìnta faciâta o l'é fæto in mòddo scimétrîco ascì, con doî barcoìn retangolâri sormontæ da dôe lunétte e, ancón ciù vèrso l'estèrno, con doî nìcci conpréixi tra dôe fìnte chinòlle che, sôvia a l'eleménto òrizóntale, prezéntan doî tìnpani de fórma triangolâre. L'intrêga faciâta a l'é covèrta da crósta da miâge a civîle.

O dréntoModìfica

O drénto da gêxa o l'é spartîo tra doî locâli, ö sæ o pòrtego seròu depoî a-a costruçión e l'àola de fòrma eutagonâle. Partìndo da-o pòrtego, gh'é za e prìmme òpere d'àrte conservæ inta gêxa: in particolâ, in sciâ mancìnn-a, gh'é 'n'inportànte pitûa in sce ciàppa do Lùcco Cangiâxo ch'a rafigûa a Sâcra Famìggia con Nanìn. In sciâ drîta gh'é, pe cóntra, 'n bùsto in màrmo de schêua lìgure de l'Ansâdo De Mâi, amiràlio zenéize do sécolo XIII (da no confònde co-o patrón de l'abaçîa da-o mæximo nómme), che in prinçìpio o l'êa inta capélla di De Mâi da gêxa de Sàn Doménego, caciâ zu into 1826 pe fâ o pòsto a-a nêuva Ciàssa De Feræ.

Into locâle prinçipâ do cazaménto gh'é ascì numerôze òpere, spartîe tra o presbitêio e-e sêi capelétte. O presbitêio, separòu da l'àola da de baléuistre fæte da-o Zâne Tomâxo Orsolìn, o l'à ancón a ciù pàrte di arêdi òriginâli do Seiçénto, de schêua lìgure-lonbàrda e fæti sorviatùtto de màrmo giànco. Drénto l'artâ són conservæ de relìchie de Sàn Zâne præ, ricuperæ inte de catacónbe române, co-o sò portéllo ch'o l'é decoròu co-în êuio in sce ràmmo do 1650 ch'o rafigûa a Çénn-a de Emaus. O croxefìsso da gêxa, fæto d'avòrio, o l'é da fìn de l'Eutoçénto; a pâa d'artâ a l'é 'n'òpera do 1615 ciamâ Madònna da Sanitæ de præ Zânte Narducci.

O paviménto de l'àola o l'é fæto de ciàppe a éutto lâti de bardìggio alternæ, inti spàççi quadrâti che rèstan, da di tochétti de màrmo giànco. Into presbitêio gh'é pe cóntra 'n motîvo diferénte, realizòu con de ciàppe de màrmo giànco o bardìggio de fórma eutagonâle e retangolâre, mìsse a tìnte alternæ.

CapelétteModìfica

In scî lâti de l'àola, de fêua de quélli dónde gh'é o presbitêio e l'intrâ da gêxa, se trêuvan sêi capelétte, træ in sciâ drîta e-e âtre in sciâ mancìnn-a. In particolâ, inte ciaschedùnn-a de ste chi, gh'é conservòu:

  • Prìmma capélla in sciâ mancìnn-a: inte sta capélla chi gh'é o confescionâio da gêxa, realizòu con légno de nôxe into 1750, e 'n croxefìsso de légno do Sèteçénto, de schêua lìgure. Gh'é ascì dôe pitûe: o Crìsto in crôxe do Duflos e a Sónta do G. Rafétto, êuio in sce téia do 1760.
  • Segónda capélla in sciâ mancìnn-a: chi gh'é conservòu 'n quàddro do Seiçénto do Zâne Batìsta Pàggi ch'o rafigûa a Madònna co-i Sànti protetoî de Zêna, ö sæ Sàn Zòrzo, Sàn Zâne Batìsta, Sàn Scî e Sàn Loénso.
  • Tèrsa capélla in sciâ mancìnn-a: a l'é dotâ de 'n'artâ picìnn-a de màrmo giànco do Sèteçénto, rìcca de intàrsci e co-o portéllo do tabernàcolo ch'o l'é decoròu da-a Comenión de Sàn Têxo, êuio in sce ràmmo do '700.
  • Prìmma capélla in sciâ drîta: o quàddro conservòu chi o l'é a Lapidaçión de Sàn Stêva, êuio in sce téia de schêua lìgure do Seiçénto. Gh'é ascì 'n panéllo de légno intagiòu e decoròu, de schêua lìgure do mæximo perîodo.
  • Segónda capélla in sciâ drîta: inte sta capélla chi gh'é 'n'òpera de l'avoxòu pitô zenéize Doménego Piöla, ö sæ Sant'Ànna e famìggia, êuio in sce téia do 1680.
  • Tèrsa capélla in sciâ drîta: inte l'ùrtima capélla in sciâ drîta gh'é conservòu 'n quàddro ciù modèrno, ö sæ o Sâcro Cheu do Corâdo Mazzari, êuio in sce téia realizòu into 1969.

E tònbeModìfica

A caxón da sò costruçión cómme gêxa privâ di De Mâi, inta Madònna da Sanitæ gh'é e tònbe di ménbri ciù avoxæ da famìggia. In particolâ, se pêuan aregordâ:

  • Agostìn De Mâi (1587-1645): fìggio do Françésco e de Lélia Pravexìn, o l'é stæto 'n inportànte òmmo polìtico e anbasciatô da Repùbrica de Zêna[3].
  • Doménego Màia De Mâi (1653-1726): fìggio do Stêva dûxe e de Lìvia Màia Lercâ, a-i 9 de seténbre do 1707 o l'é stæto nominòu 139° dûxe da Repùbrica de Zêna[4].
  • Gêumo De Mâi (1644-1702): fìggio lê ascì do Stêva dûxe e da sò prìmma mogê Valéria Damæn, a-i 3 de zùgno do 1699 o l'é stæto nominòu 135° dûxe da Repùbrica de Zêna[5].
  • Loénso De Mâi (1685-1772): fìggio do Nichiôzo de Stêva e de Violantìnn-a Gàoli, a-o 1° de frevâ do 1744 o l'é stæto nominòu 157° dûxe da Repùbrica de Zêna[6].
  • Stêva De Mâi (1593-1674): fìggio do Françésco e de Lélia Pravexìn, a-i 13 d'arvî do 1663 o l'é stæto nominòu 117º dûxe da Repùbrica de Zêna[7].

NòtteModìfica

  1. TCI, 2009, p. 183
  2. (IT) Chiesa dell′Abbazia di Santa Maria della Sanità (Genova), in sce chieseitaliane.chiesacattolica.it. URL consultòu o 31 màzzo 2022.
  3. (IT) Maristella Cavanna Ciappina, DE MARI, Agostino, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 38, Treccani, 1990.
  4. (IT) Maristella Cavanna Ciappina, DE MARI, Domenico Maria, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 38, Treccani, 1990.
  5. (IT) Maristella Cavanna Ciappina, DE MARI, Girolamo, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 38, Treccani, 1990.
  6. (IT) Maristella Cavanna Ciappina, DE MARI, Lorenzo, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 38, Treccani, 1990.
  7. (IT) Maristella Cavanna Ciappina, DE MARI, Stefano, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 38, Treccani, 1990.

BibliografîaModìfica

Vôxe corelæModìfica

Âtri progèttiModìfica

Colegaménti estèrniModìfica