ZE
Quésta pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
AcLiBr.jpg

A Grafîa adeuviâ a l'é quélla de l'Académia Ligùstica do Brénno

Fabrizio Cristiano De André, conosciûo senpliceménte cómme Fabrizio De André (Zêna-Pegi, 18 Frevâ 1940Milàn, 11 Zenâ 1999) o l'è stæto 'n cantoutô e poêta lìgure. Conscideròu da-a ciù pàrte da crìtica o ciù grànde cantoutô italiàn de sénpre, o l'é conosciûo còmme Faber ascì, in sorvenómme dætoghe dò-u sò amîgo Paolo Villaggio pe-a sò predileçión pe-i pastélli e i lâpis da Faber-Castell, óltre che pe l'asonànsa co-o sò nómme.

Fabrizio De André (1977)

In quæxi quarànt'ànni d'ativitæ artìstica, De André o l'à incîzo quatòrze àlbon in stùddio, ciù 'n pö de cansoìn publicæ sôlo cómme scìngoli e pöi ripublicæ in antologîe. Anàrchico individoalìsta, mólti tèsti de sò cansoìn pàrlan de stöie de emarginæ, ribèlli e bagàsce, e çèrtidùn e conscìderan vêe e pròpie poêxîe, tànto che són stæte inclûze 'nte vàrie antologîe scolàstiche de letiatûa fìn da-i prìmmi ànni '70, e àn riçevûo e lödi ànche de gréndi nómmi da poêxîa cómme Mario Luzi. Pe quésto, Fabrizio De André o l'é conscideròu un di ciù gréndi poêti do '900, óltre che 'n génio da cansón italiànn-a. Inta sò cariêra, o l'à vendûo 65 milioìn de dìschi, diventàndo un di artìsti italién de magiô sucèsso.

Insémme a Bruno Lauzi, Gino Paoli, Umberto Bindi e Luigi Tenco, o l'é un di esponénti da coscì dîta "Schêua zenéize", in grùppo d'artìsti ch'o l'à rinovòu profondaménte a mûxica lêgia italiànn-a. O l'é l'artìsta co-o magiô nùmero de riconosciménti da pàrte do Club Tenco, con sêi tàrghe e 'n Prémio Tenco. Pe de ciù, Fernanda Pivano a gh'à conferîo o Prémio Lunezia pe-o valô muxicâle e leterâio da cansón "Smisurata preghiera". A popolaritæ e l'âto livéllo artìstico de sò cansoìn àn sponciòu çèrtidùn instituçioìn a dedicâghe vîe, ciàsse, pàrchi, tiâtri, bibliotêche e schêue.

O l'é stæto un di artìsti ch'à ciù valorizòu a léngoa lìgure, e o l'à adêuviòu – scibén in mezûa minô – ànche âtre léngoe, cómme o galuréize e o napolitàn. Inta sò cariêra o l'à colaboròu con personalitæ da coltûa e inportànti artìsti da scêna muxicâle italiànn-a, tramêzo i quæ Mina, Nicola Piovani, a Premiata Forneria Marconi, Ivano Fossati Mauro Pagani, Massimo Bubola, Álvaro Mutis, Fernanda Pivano e Francesco De Gregori.

BiografîaModìfica

L'infànçia e a zoventùModìfica

 
A tàrga comemoratîva 'nsciâ câza a Pêgi – in vîa De Nicolay, 12 – dónde o l'é nasciûo De André

Fabrizio De André o nàsce o 18 Frevâ 1940 'nto quartê zenéize de Pêgi. I sò, spozæ da-o 1935, són tùtti doî piemontéixi e se són trasferîi in Ligùria dòppo a nàscita do primogénito Mauro (Torìn, 26 Màzzo 1936 – Bogotà, 18 Agósto 1989). O poæ, Giuseppe (Torìn 15 Seténbre 1912 – Zêna, 19 Lùggio 1985), o provegnîva da 'na famìggia de condiçioìn modèste (che però o dixéiva l'avésse òrìgini provensæ de lignêua) ma o l'é riêscîo a fâ fortùnn-a acatàndo 'n Institûto técnico a Sàn Pê d'Ænn-a; into segóndo dòpogoæra o diventiâ vicescìndico republicàn de Zêna, diretô generâle e òperatîvo, pöi aministratô delegòu, e a-a fìn prescidénte de l'Eridania, e o promoviâ a costruçión da Fêa de Zêna 'nto quartê da Fôxe. A moæ, Luigia "Luisa" Amerio (Pocapaglia, 26 Agósto 1911 – Zêna, 3 Zenâ 1995), a vegnîva da 'na famìggia benestànte de produtôi de vìn.

Inta segónda goæra mondiâle, iniçialménte Fabrizio o vîve da sfolòu 'nta canpàgna de Revignano d'Àsti dónde o poæ, dòppo i bonbardaménti do 1941, o l'avéiva acatòu a "Cascìnn-a de l'òrto". Giuseppe o rèsta 'n çitæ pe segoî l'Institûto técnico, ma o se riunìsce co-a famìggia 'nto 1944, dæto che l'êa riçercòu da-i fascìsti pe avéi covèrto i sò alùnni ebrêi. Fabrizio o vîve pöi 'nta Zêna sciatâ do dòpogoæra, dónde se contraponéivan catòlichi e comunìsti.

Dòppo avéi frequentòu e schêue elementâri 'nte 'n institûto privòu de móneghe, o pàssa a-a schêua statâle, dónde o sò conportaménto "fêua di schêmi" ghe rénde difìçile convîve in pâxe co-i âtri, spécce co-i profesôi. Pe sta raxón o végne trasferîo a-a sevêra schêua di gexoîti de l'Institûto Arecco. Chi, into prìmmo ànno di stùddi, Fabrizio o l'é vìtima de 'n tentatîvo de molèstia sesoâle da pàrte de 'n gexoîta de l'institûto; a despêto da zóvena etæ, a sò reaçión a l'é prónta, rumorôza, iriverénte e prolongâ, tànto da indûe a direçión a mandâ vîa o zóveno De André, pe tentâ de crovî o scàndalo. Aprêuvo a l'espulsción, però, o poæ de Fabrizio – esponénte da Rexisténsa e vicescìndico de Zêna – o végne a savéi tùtto, e infórma o Proveditô a-i stùddi, domandàndo 'n'inchièsta inmediâta ch'a se conclùdde co l'alontanaménto do gexoîta (e no de Fabrizio) da l'institûto scolàstico.

 
De André a vìnt'ànni (1960)

Inte l'Òtôbre 1956, Fabrizio o s'inscrîve ò-u licêo clàscico “Cristoforo Colombo”, dónde végne asegnòu a-a seçión A, quélla co-i mêgio profesôi (e i ciù sevêri), e se móstra da sùbito trasgresîvo co-i insegnànti ma cordiâle co-i conpàgni de clàsse. A 18 ànni, dòppo ch'o l'avéiva lasciòu a câza di seu pe vîa do difìçile rapòrto co-o poæ e s'êa diplomòu, o frequénta 'n pö de córsi de Létie, e âtri de Mêxìnn-a a l'Universcitæ di Stùddi de Zêna, pe pöi çèrne a facoltæ de Lézze, inspiròu da sò poæ, da l'amigo d'infànçia Paolo Villaggio e da sò fræ magiô Mauro, ch'o za studiâva Lézze e saièiva pöi divegnûo 'n avocâto conosciûo. In sto perîodo, De André o l'inìçia a avéi problêmi pe l'abûzo de alcòl. Quànde ghe mancâvan sêi ezàmmi a-a lòurea, gràçie a-i prìmmi contràtti discogràfichi, o l'abandónn-a i stùddi e decìdde d'intraprénde a stràdda da mûxica.

I seu voéivan ch'o studiésse o viôlìn, ma l'incóntro decixîvo co-a mûxica o l'avégne co l'ascólto de Georges Brassens, do quæ De André o tradiâ 'n pö de cansoìn, inseréndole 'nti sò prìmmi 45 gîi. Into mæximo perîodo, o descrêuve o jazz e frequénta de spésso Luigi Tenco, Umberto Bindi, Gino Paoli, Mario De Sanctis e âtri, co-i quæ o l'inìçia a sunâ a chitâra e a cantâ into locâle "La Borsa di Arlecchino".

In sti ànni, De André o fa 'na vìtta sregolâ, frequentàndo génte de tùtte e estraçioìn sociâli e coltuâli, e viâgiàndo; a sò conpàgna, into periodo 1960-61, a l'êa 'na bagàscia de via Prè, Anna, e da-o 1957, pe çèrtidùn perîodi, o l'êa stæto òspite a câza de 'n amîgo tetraplégico. De spésso, insémme a Paolo Villaggio, o tentâva de tiâ a canpâ faxéndo quàrche lòu ògni tànto: de vòtte, de stæ, s'inbarcâvan inscê nâve da croxêa cómme muxicìsti pe-e fèste de bòrdo (segóndo Villaggio, dötræ vòtte se són exibîi asémme a 'n zóveno Silvio Berlusconi).

In sto perîodo, tra a fìn di ànni '50 e l'inìçio di '60, Fabrizio o lêze lìbbri inportànti pe-a sò formaçión, ch'aviéivan cangiòu a sò vixón do móndo, cómme l'òpie de Mikhail Bakunin, Errico Malatesta e âtri libertâi: pe lê l'é fondamentâle a scovèrta do lìbbro L'Ùnico e a sò propietæ do filòzofo tedésco Max Stirner, ch'o portiâ De André a definîse anàrco-individoalìsta. Da quéllo moménto, ghe restiâ sénpre 'na scinpatîa pe-e idêe anàrchiche, ànche gràçie ò-u sò amô pò-u penscêo de Georges Brassens, che o Fabrizio o no à mâi vosciûo conósce in persònn-a perché o savéiva ch'êa de caràtere difìçile, e teméiva d'arestâne delûzo (ànche se Brassens pöi lödiâ a qualitæ de traduçioìn de sò cansoìn fæte da De André). Into 1957 o s'inscrîve a-a Federaçión Anàrchica Italiànn-a (FAI) de Carâra.

Inta stæ do 1960, o Fabrizio – insémme a Clelia Petracchi, ch'a l'agiùtta a scrîve o tèsto – conpónn-e quélla ch'o l'à sénpre conscideròu a sò prìmma cansón, "La ballata del Michè", dónde se peu sentî l'infloénsa da cansón existençialìsta francéize. A-a fìn do Zùgno 1961 o playboy Beppe Piroddi o prezénta a De André Enrica Rignon (dîta "Puny"), 'na fìggia de bónn-a famìggia, grànde apascionâ de jazz, e con quæxi sètte ànni 'n ciù de Fabrizio: inìçian a frequentâse e, dòppo quàrche méize, "Puny" (ch'a l'é mòrta 'nto 2004) a rèsta incìnta pe pöi divegnî a prìmma mogê de De André. Into 1962 nàsce o fìgeu Cristiano.

Pe vîa do matrimònio e da nàscita do fìgeu, Fabrizio o gh'à da trovâ 'n lòu fìsso pe mantegnî a sò famìggia, e trêuva 'n inpiêgo cómme vicepréscide 'nte 'n institûto scolàstico privòu de propietæ de sò poæ.

O l'é asoteroù a-o Çimiteio monumentale de Stagen.

DiscografîaModìfica

ÀlbonModìfica

 
A bitega dedicâ a-o de André inta via del Campo
Ànno Tìtolo
1966 Tutto Fabrizio De André
1967 Volume 1°
1968 Tutti morimmo a stento
1968 Volume 3°
1969 Nuvole barocche
1970 La buona novella
1971 Non al denaro, non all'amore né al cielo
1973 Storia di un impiegato
1974 Canzoni
1975 Volume 8°
1978 Rimini
1981 Fabrizio De André
1984 Creuza de mä[1]
1990 Le nuvole
1996 Anime salve

Cansoìn do de André in zenéize in sce youtubeModìfica

NòtteModìfica

  1. (IT) Creuza de mä, Discografia nazionale della canzone italiana. URL consultòu l'8 arvî 2021.

Vôxe corelæModìfica

Âtri progèttiModìfica

Colegaménti estèrniModìfica

  • Fabrizio De André [1]
  • (IT) Fabrizio De André, in sce discografia.it, Discografia nazionale della canzone italiana. URL consultòu l'8 arvî 2021.
Contròllo de outoritæVIAF (EN133149196499874791881 · ISNI (EN0000 0001 1871 4288 · SBN IT\ICCU\RAVV\027419 · Europeana agent/base/51481 · LCCN (ENn93032221 · GND (DE120541874 · BNF (FRcb133406477 (data) · BNE (ESXX1595785 (data) · WorldCat Identities (ENn93-032221