ZE-T
Questa pagina a l'è scrita in lengua zeneise
segondo l'ortografia tradiçionâ


Prìmma pàgina da bólla papâle Inter gravissimas.

Descriçion e stòiaModìfica

O lûnäio Gregorian o l'è o ciù doeuviao in to mondo. O sò nomme o deriva da o pappa Grigoeu XIII che o l'à introdûto o 4 òtôbre 1582 con a bólla papâle inter gravissimas promulgâ a vìlla Mondragónde, e o l'é unn-a modificaçion do lûnäio Giulian e do Lunâio de l'Êra Crestiànna, doeuviai primma d'allôa.

Dionìggi o Picìn, abòu do sècolo VI, o l'é l'inventô do Lunâio de l'Êra Crestiànna. Segóndo a convençión (òrmâi acetâ, ànche se di càlcoli recénti àn spostòu a nàscita de Crìsto de quæxi 6 ànni inderê), Crìsto o l'é nasciûo a-i 25 de dexénbre de l'1 prìmma de Crìsto, e sètte giórni dòppo comensâva l'ànno 1 dòppo Crìsto. In ànno 0 (zêro) o no l’existéiva, ni o Dionìggi o Picìn o poéiva prevédilo - perché o 0 (zêro) inta série di nùmeri o l'é stæto introdûto sécoli dòppo da-o Fibonàcci – ni d'âtra pàrte se poéiva fisâ a nàscita de Crìsto inte 'n ànno 0 (zêro) ch'o no l'existéiva.

O Lunâio do Giùlio Cézare riformòu, con l'introduçión de l'ànno bizestîle ògni 4 ànni, o no l'àiva do tùtto rizòlto a diferénsa fra l'ànno solâre e l'ànno civîle, perché no l'êa stæto calcolòu che l'ànno solâre o duâva quæxi 11 menûti e 9 segóndi in ciù che quéllo civîle. Sta diferénsa, scibén che picìnn-a, a formâva ògni 128 ànni 'n giórno intrêgo, co-o caozâ a retrocesción di equinòççi into Lunâio civîle.

O Concìlio de Nicêa, rionîo into 325, o s'é réizo cónto che l'equinòçio de Primavéia, ch'o l'aviæ dovûo êse a-i 25 de màrso, o l’êa in realtæ retrocèsso a-i 21 de màrso. O no l'ê 'n problêma da pöco, perché, segóndo l'ûzo, a Pàsqua crestiànn-a (e tùtte e fèste litùrgiche dòppo) a l'ê stabilîa in bâze a l'equinòçio de Primavéia.

Àn provòu inte vàrri mòddi pe corézze o Lunâio Giuliàn. O Rugêro Bacó (Rugê) ascì o l'à fæto 'na propòsta de coreçión. Into Concìlio de Costànsa (1417) e into Concìlio de Baxilêa (1434) l'é stæto prezentòu di progètti de rifórma. O se n'é òcupòu ascì, into 1476, o Gioâne Müller dîto o Rêgiomontàn. Into Concilio Lateranénse (1513-1517) l'é stæto ezaminòu di stùddi de matemàtichi avoxæ. O pàppa Grighêu XIII o l'à institoîo 'na comisción de brâvi astrònomi, teòloghi e matemàtichi e l'é stæto aprovòu, pi-â sò ciaréssa e a sò senplicitæ, o càlcolo do Loîgi Gìglio, in matemàtico calabréize mòrto da pöco, i quæ stùddi són stæti prezentæ da sò fræ Tögno. In pöche paròlle a rifórma a prevedéiva:

  • Ripristinâ a-i 21 de màrso l'equinòçio de Primavéia ch'o l'éa scugiòu a l11 de màrso, co-o levâ inte l'ànno 1582 dêxe giórni a-o méize d'òtôbre.
  • Consciderâ no bizestîli pò-u futûro i ànni secolæ che no se poéivan divìdde pe 400.

A despêto de ste fondamentâli coreçioìn, mànco o Lunâio Gregoiàn o l'é perfètto, perché l'ànno civîle o dûa 24 segóndi in ciù de l'ànno solâre: ma doviàn pasâ bén 3.500 ànni da-o 1582 prìmma che st'ecedénsa chi a devénte 'n giórno intrêgo.

Duâta di méiziModìfica

O lûnäio Gregorian o gh'a 365 ò 366 giorni e o l'è fæto de dozze meixi de duâta despægia:

- zenâ, de 31 giórni
- frevâ, de 28 giórni (29 se l'ànno o l'é bizestîle)
- màrso, de 31 giórni
- arvî, de 30 giórni
- màzzo, de 31 giórni
- zùgno, de 30 giórni
- lùggio, de 31 giórni
- agósto, de 31 giórni
- seténbre, de 30 giórni
- òtôbre, de 31 giórni
- novénbre, de 30 giórni
- dexénbre, de 31 giórni

A rifórma gregoiànn-aModìfica

A rifórma gregoiànn-a, ch'a coménsa da-o 1582, a l'à fæto dónca sâtâ i giórni da-i d'òtôbre a-i 14 d’òtôbre. Són restæ bizestîli tùtti i ànni çentenâi che se poéivan divìdde perfetaménte pe 400 ò sæ o 1600, o 2000 ecétera; in càngio no êan ciù bizestîli o 1700, o 1800, o 1900 ecétera. Ma a rifórma a l'é stæta realizâ da vàrri Stâti in órdine spantegòu, co-o sâtâ ascì grùppi de giórni divèrsci. Inta Svìsera, prezénpio, i Cantoìn se són conportæ in mòddo despægio fra de lô e àn aplicòu a rifórma levàndo grùppi de giórni divèrsci e inte ànni despægi.

Stæto Anno d'inìçio
1° zenâ [1]
Adoçión do
nêuvo calendâio
Nòtta
Sacro Impêo Roman 1544 1582
Spagna, Portogallo 1556 1582
Pruscia, Danemarca, Norveggia 1559 1700
Svéçia 1559 1753
Fransa Edito de Roussillon 1567 1582
Paixi Basci 1576 1582 [2]
Lorraine 1579 1760
Zelandia (Paixi Basci) 1583 1582
Danemarca (eccetto
Paixi Basci e Zelandia)
1583 1700
Scossia 1600 1752
Ruscia 1700 1918
Granducato de Toscann-a 1750 1582 [3], [4], [5]
Inghiltæra (escluzo Scossia) 1752 1752
Repubrica de Venessia 1522 1582
Serbia 1804 1918
Impêo Otomàn (Turchia) 1918 1917

NòtteModìfica

  1. Mike Spathaky Old Style and New Style Dates and the change to the Gregorian Calendar: A summary for genealogists.
  2. Decreto do 16 zûgno 1575. c.f. Hermann Grotefend, "Osteranfang" (Easter beginning), Zeitrechnung de Deutschen Mittelalters und der Neuzeit (Chronology of the German Middle Ages and modern times) (1891–1898).
  3. Alexandre Dumas, Storia del governo della Toscana: sotto La casa de' Medici.
  4. Il calendario fiorentino.
  5. Lorenzo Cattini, Legislazione toscana raccolta e illustrata, vol. 10, p. 208.

Atri progèttiModìfica

Contròllo de outoritæLCCN (ENsh85018834 · GND (DE4158128-3 · BNF (FRcb11952374r (data)